پایان نامه پدیده های اجتماعی و نقد جامعه شناختی

دانلود پایان نامه

2-1-5) هدف جامعه شناسی ادبیّات
از آن چه تاکنون رفت می توان دریافت که هدف جامعه شناسی ادبیات چیست و در بررسی یک اثر ادبی، چه چیزهایی را دنبال می کند. در مطالب پیش گفته، ارزیابی پراکنده ای از آن چه جامعه شناختی ادبیّات در پی آن است بیان شد. از این رو سعی می کنیم در این قسمت جمع بندی کامل تر و دقیق تری از آن ارائه دهیم .


آن چه در ابتدای هر مطالعه جامعه شناختی در آثار ادبی مورد بررسی قرار می گیرد، پرداختن به تأثیرات متقابل اثر و جامعه است. اما اساس در این مطالعات، شناخت علمیِ آثار در پیوند با جامعه و تحوّلات آن و تبیین تصویر جامعه در آثار ادبی است.
جامعه شناسی با ارائه روشی علمی در مطالعات ادبی، درصدد تحلیل و تبیین عناصر و زمینه های اجتماعی موجود در آثار و نحوه و میزان انعکاس آن در اثر است. در همین ارتباط، هدفِ مهمّ دیگری که جامعه شناسی ادبیّات مدّ نظر دارد، این است که آیا تحوّل در عرصه های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تأثیری بر نگرش و جهان بینی نویسنده و به تبع آن، ساختار و محتوای اثری که می آفریند، گذاشته است یا خیر؟ و آیا روابط معناداری میان سیر تحوّلِ یک جهان نگری و تکوین یک متن بر مبنای این جهان نگری وجود دارد؟ بدیهی است که با بررسی اثر از نظرگاه علومی چون جامعه شناسی، ضمن شناخت جایگاه اثر و نویسنده در جامعه و بازتاب واقعیّات جامعه در اثر، درک و دریافت ارزش های زیبا شناختی را نیز امکان پذیر می کند.
بنابراین با توجه به این مسئله که در جامعه شناسی ادبیات، اثر ادبی، به عنوان یک شیء یا پدیده اجتماعی نگریسته می شود، شناخت چگونگی پیوندهایی که این پدیده اجتماعی با دیگر پدیده های اجتماعی پیدا می کند، نیز از اهداف دیگر این علم به شمار می رود.
در پایان، ذکر این نکته لازم است که منتقدان اجتماعی ابزارها و روش های مختلفی را در تحلیل متون ادبی به کار گرفتند و در همه این روش ها بر این نکته تأکید ورزیدند که ادبیّات به لحاظ پیوندهای اجتماعی اش با جامعه موردارزیابی قرار می گیرد.
2-2) بخش دوم: نقد جامعه شناختی رمان
2-2-1) درآمد
نقد جامعه شناختی داستان و رمان با توجه به قابلیّت این نوعِ خاصّ ادبی در به تصویرکشیدن جامعه معاصر خود، جنبه های واقع گرایانه و آینه اجتماع بودن، بستری مناسب برای تحلیل های جامعه شناختی محسوب می شود. به هر روی، محقّق برای تبیین چگونگی انعکاس واقعیّات اجتماعی در رمان، ابتدا به بررسی اوضاع اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه می پردازد، سپس به موازات آن، چگونگی بازتاب این مسائل را در رمان یا داستان به تحلیل می نشیند، زیرا «رمان با خود حقیقت و واقعیّتی را حمل می کند که از لحاظ نظری مقدّم برخودِ رمان است.» (زرافا،128:1368)
با این مقدمه کوتاه، قبل از ورود به بحثِ نظریات گوناگون ارائه شده در نقد جامعه شناختی رمان، مختصری در باب زمینه های اجتماعی و فرهنگی شکل گیری رمان به بحث می پردازیم، تا به درک بهتری از ارتباط جامعه و رمان دست یابیم.
2-2-2) زمینه های اجتماعی داستان و رمان
داستان و رمان به شکل امروزی، تحت تأثیر آن چه در قدیم از آن به عنوان قصّه و حکایت یاد می شد، پدید آمد و در گذشته، قصّه، اصطلاحی عام برای هر آن چه به صورت «روایت خیالی» بیان می شد، به کار می رفت.
قصّه، تاریخچه و قدمتی طولانی دارد و انواع حکایت ها، مقاله ها، افسانه ها و سرگذشت ها را در بر می گیرد. «قصّه ها شکلی ساده و ابتدایی دارد و ساختمانی نقلی و روایتی. زبان اغلب آنها نزدیک به گفتار و محاوره عامه مردم و پُراز اصطلاح ها و لغات و ضرب المثل های عامیانه است.» (میرصادقی،71:1376)
آن چه در این مختصر، در بابِ قصّه آورده می شود، تنها درحوزه نثر و روایت های منثور است و شامل روایت های منظوم نمی شود.
پیدایش داستان و رمان نیز، به مانند بسیاری از انواع ادبی، زاییده شرایط خاص و حرکت های جدید بوده است. «اما برای آنکه رمان جای قصّه و حکایت و افسانه را بگیرد، باید، بینش کیهانی و مابعدالطبیعی به آگاهی اجتماعی و سرنوشت به سرگذشت بدل شود. یعنی که، انسان رازِ بخت را به آسمان واگذارد و درمان دردِ بی درمان زیستن را در زمین _در اجتماع _ بجوید.» (مسکوب،127:1373) از همین رو پرداختن به موقعیّت ها و زمینه هایی که سببِ ایجاد این نوعِ جدیدِ ادبی در ادبیّات کلاسیک بوده، تا حدّ زیادی به ارزیابی ارتباط تنگاتنگ ادبیّات و جامعه کمک می کند.
در ایران از دوران مشروطیت، ادبیّات وارد فضای جدیدی می شود که تا قبل از آن وجود نداشت. ادبیّاتِ این دوره از بینش اروپایی متأثر است و توجه به مسائل تاریخی و اجتماعی، از خصائص اصلی آن به شمار می رود. در این میان، داستان و رمان بیشترین تأثیر را از این تحوّلات تازه شکل یافته گرفت، زیرا «رمان، زاده یک بحران است، بحرانی که بین شکل های خلق شده برای دنیایی در شُرف فروپاشی و نابودی و شکل های تازه ای برای پاسخ گویی به یک وضع جدید در جستجوی خویش است، پدید می آید.» (کریستف بالایی،19:1386)
هم زمان با این تحوّلات و شکل گیری اندیشه های تجدّدخواهانه و اصلاح طلبانه، طلیعه های رمان ایرانی که زاییده اندیشه های نوخواهی و مشروطه طلبانه است، پدیدار می گردد. آشنایی ایرانیان با اروپا و فرهنگ غربی یکی از عوامل این تجدّدطلبی بوده است. دراروپا و غرب، از قرن نوزدهم با رشد طبقه متوسط، رمانی با این شکل جدید پدیدار گشت. در این شکل جدید، «ادبیات پوشش اشرافی و اختصاصی خود را به دورانداخت و محتوای آثار دگرگون شد، طبقه متوسط و مردمِ عامّی برای اولین بار مورد توجّه قرار گرفتند و شخصیّت های آنها به ادبیّات راه یافت. به تدریج، فرد به نیروی خلّاقه و زندگی درونی و عاطفی و وی‍ژگی های شخصیّت خود، آگاهی یافت و رمان که حاصل این شناخت است، آفریده شد. با توسعه بورژوازی، به تدریج خلاقیّت های فردی و کاوش های درونی تکامل یافت. نویسندگان قالب های سنتّی قصّه ها و افسانه ها را به کنار افکندند و محتوای کلّی و عمومی آن ها را به دورانداختند. زیرا که قالب های کهنه سنتّی، ظرفیّت و بُرد کندوکاوهای درونی و عاطفی و احساسات خصوصی را نداشت» (میرصادقی،388:1376). «در این زمان، واقعیّت با برداشت و زاویه ای به کلّی متفاوت دیده می شود؛ زندگی فرد در آمیخته با گردش چرخ اجتماع شکل می گیرد و در نتیجه، قصّه اجتماع (رمان)، واقعیّت سرنوشت فرد را نشان می دهد. از آن جا که رمان واقع گراست و از دیدِ نویسنده، پیوندی مستقیم میان واقعیّت و حقیقت وجود دارد، پس حقیقتِ فرد و زندگیِ او را می توان در قصّه اجتماع (رمان) یافت.» (مسکوب،127:1373)
با شکل گرفتن طبقه متوسط، داستان و رمان به سمت محتوایی واقع گرایانه و رئالیستی حرکت کرد. «قصه رئالیستی را در آغاز، طبقه متوسط که تجربه تجارت و عینیّت زندگی، واقع بینش کرده بود، بوجود آورد و قصّه رئالیستی و حتّی طبقه بورژوازی قرن هیجدهم، در برابر فئودالیسم عوامل مثبتی بودند.(براهنی،37:1362)
به موازات این تحوّلات در غرب، در ایران نیز، همان گونه که اشاره شد، با توجه به راه یابی ایرانیان به اروپا و آشنایی با فرهنگ غرب، جامعه از سنّت به سمت تجدّد حرکت کرد. بنابراین برای بررسی زمینه های اجتماعی و فرهنگیِ شکل گیری داستان و رمان به عواملی که سبب پیدایش این نوع جدیدِ ادبی شد، اشاره می کنیم.
2-2-2-1) صنعت چاپ
اولین پدیده مهمّی که در دوران مشروطیّت، در ایران شکل گرفت، ورود صنعت چاپ به ایران بود که در نتیجه آشنایی ایرانیان با دنیای غرب صورت گرفت. نکته حائز اهمیّت در این مورد، تأثیر این صنعت در گسترش آثار فرهنگی و متعاقباً بالارفتن فرهنگ عمومی بود. این صنعت تازه وارد که «عباس میرزا در سال 1227 ه، نخستین دستگاه چاپ فارسیِ آن را با حروف سربی، در شهر تبریز که حکمرانی آن را بر عهده داشت، نصب کرد.» (کریستف بالائی و میشل کویی ،13:1378) نقش های مهمّی به همراه داشت: «نشر آثار فرهنگی (آثار متقدّمین، ترجمه ها و مدتی بعد یعنی در اواخر قرن بیستم، آثار جدید)، پشتیبانی از آموزش در مدارس نوبنیاد، نشر مطبوعات (اطلاعات سیاسی، علمی و فرهنگی) و نشر آثار مذهبی.» (کریستف بالائی،17:1386) به این ترتیب، کشور، شاهد گسترش رو به رشد متون مختلف و به خصوص کُتُب ترجمه شده بود. در همین رابطه، ترجمه رمانهای خارجی که مخاطبان زیادی را به خود جذب کرد نیز، در شکل گیری رمان فارسی و تأثیرپذیریّ نویسندگان ایرانی از این شکل جدید ادبی، مؤثر واقع شد.
2-2-2-2) پیدایش و گسترش مطبوعات
پس از ورود صنعت چاپ به ایران، پیدایش مطبوعات و روزنامه، مهم ترین پدیده به شمار می رفت. این مطبوعات، هم در داخل ایران و هم در خارج از آن، در کشورهایی مثل هند، استانبول، عراق، مصر و حتّی در اروپا چاپ می شدند. (کریستف بالائی،20:1386)
اولین روزنامه، (یک برگ خبری) با عنوان «اعلان نامه» در سال 1352 ق/7 -1836 م . تحت سرپرستی میرزا صالح شیرازی منتشر شد.» (کریستف بالائی،31:1386) .