پایان نامه ارشد درمورد امر به معروف و نهی از منکر و ضمانت اجرای قانونی

دانلود پایان نامه

بنابراین حقوقدانان حق عمومی را مربوط به شخصیت انسان و ناظر بر روابط دولت و مردم می دانند. مانند: حق حیات، حق آزادی و غیره. عنوان فصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران درباره حقوق ملت ناظر به همین حقوق است.«حق خصوصی اختیاری است که هر شخص در برابر دیگران دارد. مانند حق مالکیت، ابوت، نبوت وغیره». منظور از حقوق خصوصی آن است که هدف نهایی از مقررات، تنظیم روابط خصوصی اشخاص است.
در یک جامعه وضع قوانین عادله می تواند راه سعادت و سلامت یک جامعه را هموار سازد. افراد جامعه ملزم به رعایت قانون هستند. اشخاص در جامعه و در برابر دولت تکالیفی به عهده می گیرند، که به وسیله قانون بر آنان تحمیل می شود. خارج از تعهدات افراد یک جامعه در مقابل دولت، افراد در مقابل یکدیگر نیز تعهداتی دارند. این تعهدات ناشی از وظیفه ای است که قانون بر عهده شخص می گذارد. در روابط خصوصی افراد، هیچ کس نمی تواند ادعا کند که بر دیگران امتیاز و اولویتی دارد، مگر آنکه سبب خاصی آن را ایجاب کند.
«نظریۀ تعهدات بر تمام روابط حقوقی انسانها حکومت می کند. علاوه بر مباحث حقوق مدنی، این نظریه مبنای بسیاری از مسائل مربوط به حقوق تجارت و سایر رشته های حقوق خصوصی نیز قرار می گیرد. نگاهی به مباحث حقوق عمومی، به ویژه حقوق اداری، نشان می دهد که قواعد عمومی تعهدات در زمینۀ قراردادها و مسئولیت مدنی تا چه اندازه در ساختمان منطقی این رشته ها نیز اثر دارد».
بنابراین حریم عمومی با حریم خصوصی فرق دارد. حریم عمومی به حوزه عمومی مربوط است و با قرارداد اجتماعی به وجود می‌آید. این حریم با گذر از حریم خصوصی پدیدار می‌شود و به نحوی عمومی شده است. بخش‌هایی از حریم خصوصی به مثابه قرارداد اجتماعی است. پیدایش حوزه عمومی موجب تفکیک این حوزه از حوزه خصوصی شده است. حوزه عمومی، حوزه‌ای است که در آن امری مخفی و غیرقابل دسترس صاحبان آن نیست و تدبیر و سامان وتصمیم‌گیری در مورد آن نیز حق همه شهروندان است. حوزه عمومی ‌منطقه اقتدار دولت است، این حوزه ملک مشاع همه شهروندان است. اما مفهوم حریم خصوصی ریشه فلسفی، حقوقی، سیاسی، انسان شناختی و جامعه شناختی دارد. در ارتباط با حریم خصوصی دو برداشت کلی وجود دارد: یکی برداشت توصیفی که حریم خصوصی را توصیف می‌کند و دیگری برداشت دستوری که از ارزش حریم خصوصی سخن می‌گوید. در هر یک از برداشت ها، بعضی حریم خصوصی را نفع و بعضی دیگر حق اخلاقی یا قانونی تلقی می‌کنند. مفهوم حریم خصوصی از سه عنصر مستقل و مرتبط باهم تشکیل شده است. این سه عنصر عبارتند از: محرمانگی، ناشناس ماندن، تنهایی و خلوت. بنابراین از تعاریف مختلف حریم خصوصی دو مفهوم به ذهن تداعی می‌شود: یکی مفهوم ذاتی حریم خصوصی که به شخصیت و کرامت انسانی ناظر است و دیگری نسبیت این مفهوم از بعد اجتماعی است که به تناسب فرهنگ و ساختار هر جامعه بایست حمایت از آن صورت گیرد.
امام خمینی (ره)، بعد از اطلاع یافتن از تخلفاتی که موجب شکسته شدن حریم انسانی و قوانین اسلامی گردیده بود فرمان هشت ماده ای را صادر کردند که هدف ایشان از صادر کردن این فرمان حفظ و رعایت حریم خصوصی شهروندان توسط نیروهای حکومتی بود. این فرمان که در زمینه حقوق شهروندی است. یکی از ارزنده ترین آثار امام خمینی است و به عنوان «منشور کرامت انسان» نام گذاری شده است که در تمامی موارد به محترم شمردن حقوق افراد و رعایت ضوابط قانونی در برخورد با حقوق شرعی و مدنی تأکید دارد. در سخنان امام در آن فرمان، یک ارتباط محکم بین جریان امور بر مبنای مقررات الهی، شرعی و حفظ حقوق مردم ملاحظه می شود. چون از نظر امام راحل اگر جریان امور بر موازین شرع و احکام الهی باشد حتما حقوق مردم حفظ می شود. حفظ حقوق مردم یک اصلی است که جریان قوانین و احکام بر مبنای شرع باید آن را تضمین کند.
«در قانون اساسی ایران متن خاصی وجود ندارد که از حریم خصوصی حمایت کرده باشد. اما به نوعی، مواردی از جمله حریم خلوت و تنهایی، حریم مکانی، حریم اطلاعاتی، حریم ارتباطات و جسمانی ، مورد توجه قرار گرفته است. در واقع در قانون اساسی ایران، که ملهم از قرآن مجید و دستورات اسلام است، اگر چه به کلمه حریم خصوصی به طور صریح اشاره نشده، اما در تحلیل چند اصل مهم قانون اساسی، به وضوح می توان توجه خاص اما ناکافی، به مفهوم حریم خصوصی را مشاهده کرد. در اصول19 ،20 ،22 ،23 ،24 ،25 ،26 ،27 ،38 ،39 و 40 به این موارد اشاره شده است».
بنابراین حریم عمومی، «فضای رفتاری اجتماع است که برای عموم مردم باید حریم امنی باشد. امنیت جانی، مالی، امنیتی، اخلاقی و غیره. جایگاه حریم عمومی در سلامت جامعه تعیین کننده است. حریم عمومی حق هزاران مردمی است که با محیط جامعه سرو کار دارند. اگر ویروس یک بیماری به جامعه سرایت کند، توده مردم را آلوده می کند و نیز اگر یک بیماری اخلاقی به جامعه رخنه کند، ملتی را به فساد می کشد. حراست از حریم عمومی وظیفه آحاد مردم است و نیز مسئولیت حکومت که باید حافظ مصالح یک کشور باشد و حریم جامعه را از آلودگی پاک نگهدارد».
مبحث دوم: تکالیف شهروندی از دیدگاه امام خمینی(ره)
حقوق شهروندی با دو گفتار کلی حقوق شهروندی و تکالیف شهروندی قابل بررسی است. در فصل پیشین به بررسی حقوق شهروندی پرداختیم. دراین مبحث به طور اجمالی تکالیف شهروندی بیان خواهد شد. اما نخست تعریفی از تکلیف ارائه می دهیم و سپس به تبیین و توضیح تکالیف خواهیم پرداخت.
منظور از تکلیف در مباحث حقوقی، بایدها و نبایدهایی است که از طرف قانون گذارصادر می شود. انسان در طول زندگی نقش های گوناگون می پذیرد و باید به یاد داشته باشد که در هر موقعیت که باشد انسان است و به همین دلیل علاوه بر حقوقی که دارد وظایفی نیز بر عهده اوست. هیچکس بدون پذیرفتن تکالیفی که بر عهده او گذاشته اند صاحب حق نمی شود. لذا حق و تکلیف مانند دو روی یک سکه همراه یکدیگر هستند. و بدون پایبندی به وظایفی که از سوی خداوند بر عهده انسان نهاده شده، برخورداری از آن حقوق میسر نخواهد بود. شاید در هیچ نظام حقوقی نتوان از حق بدون توجه به تکلیف سخن گفت، هر حقی، تکلیفی به دنبال خود دارد و هر اختیاری، در بر گیرنده مسئولیت یا مسئولیت هایی است.
مهم ترین وجه تمایز حق و تکلیف را بدین گونه می توان خلاصه کرد که «حق نوعی بهره مندی، توان، اختیار و استفاده برای شخص است. اما تکلیف، فقط بیانگر الزام قانونی است و مستقیما هیچ گونه توان، اختیار و قدرتی را برای شخص مکلف به وجود نمی آورد. به عبارت دیگر هر چند تکالیف قانونی برای افراد جعل می شود و اجرای آن نیز در نهایت به سود افراد تمام می شود اما در وضع الزامات و تکالیف قانونی، تعلق تکلیف و نفع آن برای فرد در نظر گرفته نمی شود».
امام خمینی(ره) در روابط فردی و اجتماعی در عرصه‌های گوناگون زندگی خویش، بر اساس تکلیف‌گرایی عمل می‌کرد و در سیره عملی ایشان، تکلیف‌گرایی مبنای بروز دو سبک وظیفه‌گرایی و رابطه‌گرایی بود. در این راستا، آن دسته از رفتارهای ایشان، که بر رعایت قوانین، دستورات و انجام امور مرتبط با ساختار و تشکیلات رسمی اداری نظام دلالت می‌کند، سبک وظیفه‌گرایانه امام را شکل می‌دهد و آن دسته از رفتارهای ایشان، که محور آنها، مردم و خدمت‌گزاری به مردم است، ‌سبک رابطه‌گرایانه امام را بیان می‌کند.
بنابراین «تکالیف شهروندی به تکالیفی اطلاق می شود که ناشی از قانون اساسی هر کشوری است که بر اثر رابطه شهروندی یا اقامت افراد در کشور خاص بر آنها تحمیل شده و، واجد ضمانت اجرای قانونی قرار گرفته است».
گفتار نخست: تکالیف مدنی شهروندان از دیدگاه امام خمینی(ره)
در تکلیف مدنی، مقصود آن است که انسان باید به اموری پایبند باشد. بدین معنا که باید بعضی کارها را انجام دهد. از جمله: احترام به قانون و حقوق دیگران، تعاون و همکاری، رعایت اخلاق اسلامی در تعاملات اجتماعی، میهن دوستی. در ذیل به اجمال هرکدام را توضیح خواهیم داد.
نخست: تعاون و همکاری، که مرتبط با رفتار دیگران است و نشان دهنده اصل برادری است. در این شرایط تعاون و همکاری شامل کمک به محرومان به طور مستقیم یا از طریق سیاست کلی(از جمله مالیات) می باشد. به عبارت دیگر شهروندان در قبال حقوق مدنی و سیاسی دارای تکلیف دفاع از کشور در مواقع تهدید دشمن، و اعمال حقوق مدنی در محدوده مقرر در قانون می‌باشند. آنان در قبال حقوق اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی دارای تکلیف پرداخت مالیات برای انجام فعالیت های دولتی می‌باشند. به عبارت دیگر شهروندان مکلف به مشارکت های سیاسی(اعلام رأی خویش)، مشارکت اجتماعی(انجام تکالیف گروهی) و مشارکت فرهنگی(ایفای نقش در ساختار فرهنگی جامعه خویش) می‌باشند. «یکی از نمونه های تعاون و همکاری در عرصه اجتماع، امر به معروف و نهی از منکر است. زیرا از نظر اسلام سرنوشت جامعه و فرد به هم  پیوند میخورد، از این رو دین اسلام برای دور ماندن جامعه از سقوط و تباهی مومنان را به برقراری فریضه امر به معروف و نهی از منکر سفارش میکند. کسی که امر به معروف و نهی از منکر میکند، در حقیقت در انجام گرفتن کارهای نیک و ترک اعمال زشت و ناپسند با دیگران همکاری میکنند».
امام خمینی(ره) می فرماید: ما همه امروز وظیفه داریم. امر به معروف و نهی از منکر بر همه مسلمین واجب است. جلوگیری از منکرات بر همه مسلمین واجب است، سفارش به حق که امر به معروف و نهی از منکر است بر همه مسلمین واجب است. شما و ما موظفیم که هم در تمام اموری که مربوط به دستگاههای اجرایی است امر به معروف کنیم و اگر اشخاصی پیدا می شوند که خلاف می کنند معرفی کنیم به مقاماتی که برای جلوگیری مهیّا هستند و مشکلات را هم تحمّل کنیم. در جایی دیگر ایشان فرموده اند: «امر به معروف و نهی از منکر دو اصلی است در اسلام که همه چیز را می خواهد اصلاح کند یعنی با این دو اصل می خواهد تمام قشرهای مسلمین را اصلاح بکند. به همه مأموریت داده به تمام افراد زیر پرچم مأموریت داده که باید وادار کنید همه را به کارهای صحیح و جلوگیری کنید از کارهای فاسد. این طور نیست که شما فقط یک مأموریتی دارید و آن این است که خودتان یک کارهای خوبی بکنید، از کار بد احتراز کنید، مأموریت زیادتر از این است، هم خودتان هم همه را و هیچ فرقی هم بین قشرها در این امر نیست که همه باید اطاعت خدا بکنند و همه باید حفظ این پاسداری را بکنند».
با حفظ روحیه تعاون و تعهد در جامعه، می توان کشور را از آسیب مصون داشت. و در جایی دیگر می فرمایند: «من باید تشکر کنم از این ملت که همچنان حس امانت درشان پیدا شده است، حس تعاون پیدا شده است، که خودشان بدون انتظار از اینکه قوه‌های دیگری به آنها کمک کند، خودشان قیام کردند، و در همه مسائل با قدرت پیش رفتند».
دوم: رعایت اخلاق اسلامی در تعاملات اجتماعی، که عبارتست از احترام به سایر شهروندان مثل نزاکت و ادب، که «امام صادق (ع) فرمود: مومن، پس از واجبات، عملی محبوب تر از خوش رفتاری با مردم، برخدا عرضه نکرده است». احترام به ساختمان ها و اماکن عمومی مثل وسایل حمل و نقل عمومی. که امروزه وسیله نقلیه جزئی جدا نشدنی از زندگی شهری است. به طوریکه این جزء جدانشدنی تبدیل به یک معضل نشود و بتوان از آن بعنوان یک وسیله مطلوب برای زندگی بهتر استفاده کرد. این یک شناسایی دوطرفه، میان افراد به نام احترام به شأن و منزلت فرد انسانی است که یک نوع اتحاد و هماهنگی را در اجتماع ایجاد می نماید. حضرت امام خمینی(ره) در باره لزوم رعایت حق و حقوق انسانها، حتی کفار و دشمنان می فرمایند: «از امورى که باعث تأسف من است، این است که جوانهایى که در کشورهای غربی هستند گاهى در دکانها، در مؤسسات دولتى، در مؤسسات مثلا بانکى، یا قطار یا اتومبیلها، اینها گاهى وقتها یک تخلفاتى مى کنند، به حجت اینکه خوب اینها مال ما را خوردند پس ما هم مال آنها را. این صحیح نیست. حفظ آبروى خودتان و حفظ آبروى اسلام و حفظ آبروى ملت لازم است. به رفقایتان سفارش کنید که احتراز کنند از این مسائل، و این حجت که آنها مال ما را خوردند پس ما هم مال آنها را بخوریم، این حجت درست نیست، صحیح نیست. شما باید حفظ حیثیت ملت خودتان را، حفظ حیثیت اسلام را بکنید. تمام افرادى که از ایران و از بلاد مسلمین در اروپا یا در امریکا زندگى مى کنند، باید خیلى این جهات را، جهات حفظ حیثیت خودتان را، معنویت خودتان را، حفظ آبروى خودتان را، اینها را باید در این بلادى که هستید حفظ بکنید، و تخلفاتى که موجب هتک یک ملتى است هر گز نکنید».
سوم: میهن دوستی، که به طور فردی شامل احترام به قوانین و مقررات معمول و همان آگاهی از تکالیف نسبت به اجتماع است. در یک نگاه کلی می توان گفت: وطن دوستی در ارتباط با رفتارهای فعال شهروندان در زندگی روزانه و اجتماعی است. هدف از اینگونه رفتارها برتری دادن به منافع عمومی بر منافع خصوصی است. امام خمینی(ره) می فرمایند: «ما ملیت را در سایه تعالیم اسلام قبول داریم. ملت، ملت ایران است، برای ملت ایران هم، همه جور فداکاری می کنیم، اما در سایه اسلام است، نه اینکه همه اش ملیت! ملیت، حدودش حدود اسلام است و اسلام هم تأیید می کند او را، ممالک اسلامی را باید حفظ کرد، دفاع از ممالک اسلامی جزء واجبات است، لکن نه اینکه ما اسلامش را کنار بگذاریم و بنشینیم فریاد ملیت بزنیم و پان ایرانیسم». «اسلام در عین حالی که وطن را آنجایی که زادگاه است احترام می گذارد، لکن مقابل اسلام قرار نمی دهد. اساس، اسلام است. اینها دیگر بقیه اش فرعند».
وظیفه شناسی، نوع دوستی، جوانمردی و احترام و تکریم از دیگر تکالیف مدنی شهروندان هستند که توضیحات مختصری درباره آنها خواهیم داد. «بعد وظیفه شناسی نمونه‌های مختلفی را در برمی‌گیرد و در آن شهروندان رفتارهای خاصی را انجام می دهند که فراتراز حداقل سطح وظیفه‌ای مورد نیاز برای انجام آن کار است. دومین بعد رفتار شهروندی یعنی نوع دوستی به رفتارهای مفید و سودبخشی از قبیل ایجاد صمیمیت، همدلی و دلسوزی میان شهروندان اشاره دارد که خواه به شکل مستقیم و یا غیرمستقیم به هم نوعان خود که دارای مشکلاتی هستند کمک می‌‌کنند. جوانمردی یا تحمل پذیری بعد دیگری است که به شکیبایی در برابر موقعیتهای نامطلوب و نامساعد، بدون اعتراض، نارضایتی و گلایه‌مندی، اشاره می‌‌کند. و آخرین مورد، احترام و تکریم است. این بعد بیان کننده نحوه رفتار افراد با دیگران است».
گفتار دوم: تکالیف سیاسی شهروندان از دیدگاه امام خمینی(ره)