پایان نامه ارشد درباره انگیزه مجرمانه در حقوق کیفری اسلام و مفهوم و ماهیت انگیزه

دانلود پایان نامه

بدین ترتیب ممکن است درمواردی بزهکار به عنوان مرتکب جرم مستقل ساختن کلیدیا هروسیله ای برای ارتکاب جرم مستقلاً به عنوان مباشر مجازات شود و در مواردی هم که برای ارتکاب جرم معینی تهیه وسایل نموده باشد مجازات معاونت در جرم معین هم مطرح گردد. لذا در اینجا فعل واحد مشمول دو عنوان جزائی است یعنی مباشرت در جرم ساختن کلید یا هر وسیله ای برای ارتکاب جرم از یک طرف و معاونت در ارتکاب جرم معین با تفاهم و تبانی از سوی دیگر، که در این صورت کیفر اشد به مورد اجرا گذارده می شود. (گلدوزیان 1388، 349)


ماده 664 ق.م.ا می گوید: «هرکس عالماً عامداً برای ارتکاب جرمی اقدام به ساخت کلید یا تغییر آن نماید یا هر نوع وسیله ای برای ارتکاب جرم بسازد یا تهیه کند به حبس از سه ماه تا یک سال و تا 74 ضربه شلاق محکوم خواهد شد».
در پـایـان لازم به ذکـر است که قانونگذار در قانون مجازات اسلامی جدید مصوب 1392 در مجازات های تعزیری و حدود در مورد کودکان و نوجوانان (که شامل مجازات های سرقت هم می شود) تغییرات مهمی را ایجاد کرده این تغییرات با افزودن فصل دهم تحت عنوان «مجازات ها و اقدامات تامینی و تربیتی اطفال و نوجوانان» صورت گرفته و شامل مواد 88 تا 95 این قانون می باشد.
مجازات کودکان و نوجوانان به سه وضعیت تقسیم شده است: وضعیت اول مربوط به مجازات کودکان و نوجوانان با رده سنی تا بلوغ است که مسئولیت کیفری ندارند، جز در مواردی که به اشخاص ضرر مادی وارد شود که در این صورت پدر مجرم ضامن است. در وضعیت دوم برای رسیدگی به جرم تعزیری کودکان و نوجوانانی که در زمان ارتکاب جرم، 9 تا 15 سال شمسی سن دارند به جای مجازات برای این دسته افراد، اقدامات پنج‌گانه پیش‌بینی شده است که از آن جمله تسلیم به والدین، اولیاء یا سرپرست قانونی با اخذ تعهد، تسلیم به اشخاص حقیقی یا حقوقی غیر از والدین، نصیحت به وسیله قاضی دادگاه، اخطار و تذکر و نگهداری در کانون اصلاح و تربیت است. دسته سوم مربوط به رسیدگی به جرایم تعزیری توسط نوجوانانی که سن‌ آنان در زمان ارتکاب جرم بین 15 تا 18 سال است، مجازات‌هایی شامل نگهداری در کانون اصلاح و تربیت در سه بازه زمانی مختلف تعیین شده به این معنا که از دو تا پنج سال، از یک تا سه سال و همچنین از سه ماه تا یک سال در مراکز فوق نگهداری شوند و نیز پرداخت جزای نقدی در ارقام مختلف تعیین شده است.
تحول مهمی که با تصویب این قانون روی داده، این است که اطفالی که بالغ شرعی هستند (سن بلوغ شرعی برای دختر 9 سال و برای پسر 15 سال است) اما زیر 18 سال سن داشته باشند، چنانچه شبهه در کمال عقل و رشد آنها به وجود آید، حدود و قصاص برای آنها اجرا نمی شود. یعنی اصلاً به این مجازات محکوم نمی شوند. (موضوع ماده 91 قانون مجازات مصوب 1392)
همچنین بر اساس این قانون، اطفال مبراء از مسئولیت کیفری هستند. بر این اساس مجازات های تعزیری برای افراد زیر 18 سال با مجازات های تعزیری افراد بالای 18 سال متفاوت است.
.

فصل دوم
انگیزه ارتکاب جرم
اینکه انگیزه مجرمانه به چه معنا است و آیا انگیزه مجرمانه با قصد مجرمانه متفاوت است یا نه و نیز در خصوص این مطلب که آیا انگیزه در تحقق ارکان جرم و یا تحمیل مجازات موثر است یا خیر به علاوه طرح دیدگاه های جرم شناسی از دیدگاه اندیشمندان و مکاتب کیفری در خصوص انگیزه مجرمانه از مسایل مورد بررسی در این مبحث می باشد.
2-1- جایگاه انگیزه
2-1-1- مفهوم و ماهیت انگیزه
انگیزه هدف و محرک اصلی و درونی و میل پنهانی است که انسان را به سمت عمل خاصی هدایت می نماید. «انگیزه، داعی، غرض، غایت، سبب یا محرک اراده امری است روانی که آن را علت غایی یا هدف یا مقصد نهایی مورد نظر فاعل جرم می دانند» انگیزه بنا به تعریف استاد استفانی عبارت از «سود یا ذوق و احساسی است که مجرم را به ارتکاب جرم سوق می دهد و موجب بروز جرم می شود» یا « علـت جبری و
جـبری و تعیین کننده عملی جنایی است». (کی نیا 1388، 1:80)
انگیزه از دیدگاه روانشناسان عبارت است از: «تمایلات خودآگانه یا ناخودآگانه هستند که رغبت و شوق را برای شخص در مورد فعالیت هایشان و برای مجرم در ارتکاب جرم ایجاد می کنند مانند قهر، محبت، عشق، سخاوت، حسادت، خشم، کینه و مانند اینها». نوربها 1377، 204)
انگیزه همیشه مقدم بر اراده است و انسان عاقل هیچ وقت بدون انگیزه و غرض خاص هیچ عملی را مرتکب نمی شود. هر مجرمی در ارتکاب جرم دارای انگیزه و هدف خاص خود می باشد و انگـــــیزه علی الاصول زیربنای ارتکاب جرم است نکته اساسی در اینجا این است که نباید انگیزه را با قصد مجرمانه (سوء نیت خاص) اشتباه نمود و میان این دو موضوع چند تفاوت اساسی وجود دارد. نخست اینکه قصد مجرمانه نتیجه و هدف بلافصل و بلاواسطه عمل مجرمانه است ولی انگیزه، نتیجه بعدی و با فاصله آن است. فرضاً کسی دیگری را برای تصاحب پول و اموال وی می کشد، که در این فرض قصد کشتن و ازهاق روح، نتیجه بلافاصله عمل مجرمانه مرتکب است ولی انگیزه او تصاحب اموال او می باشد که هدف بعدی او است دوم اینکه قصد مجرمانه در هر جرمی مفهومی واحد و ثابت می باشد و حسب مورد در کلیه جرایم و کلیه اشخاص یکسان است، مثلاً قصد قتل در کلیه قتل های عمدی، سلب حیات از مجنی علیه است، در حالی که انگیزه قاتل ممکن است بر حسب مرتکبین جرم و شرایط و عوامل مختلف متفاوت باشد به طوری که با بررسی انگیزه قتل های ارتکابی در هر مورد می توان به انگیزه های متفاوتی چون انتقام جویی، خشم و نفرت، طمع و پول دوستی، احساسات ناموسی، رهانیدن بیمار از درد و رنج و غیره پی برد.پس قلمرو انگیزه امکان دارد در هر جرمی متغیر باشد پس قلمرو انگیزه امکان دارد در هر جرمی متغیر باشد و به قول دکتر نوربها « برخی از حقوقدانان گاه انگیزه را با سوء نیت خاص» مخلوط می کنند در حالی که قلمرو انگیزه به دلیل وسعت مصادیق روانی و اجتماعی آن گسترده تر از سوء نیت خاص است. مقصود از سوء نیت خاص، قصد مشخصی است که در برخی از جرایم باید وجود داشته باشد و قانون خود در جرم اعلام شده وجود آن را مشخص کرده است. فاعل جرم در این شرایط وقتی مسئولیت دارد که اراده بر اخذ نتیجه مشخص از عمل خویش داشته و به عبارتی آگاه به ایجاد آن نتیجه باشد در حالی که در سوء نیت عام کافی است که افراد اراده بر عمل مخالف قانونی بنماید با این توضیح، می توان گـفت گرچه در برخی موارد ممکن است سوء نیت خاص بر انگیزه منطبق شود امام قلمرو انگیزه بی نهایت وسیع تر از سوء نیت خاص است». ( نوربها 1377، 205)
2-1-2- انگیزه مجرمانه در حقوق کیفری اسلام
شریعت از روز وجودش، بین قصد و انگیزه، یعنی بین قصد عصیان و بین انگیزه هایی که مجرم را به عصیان، وا می دارد فرق گذاشته است، و برای انگیزه ارتکاب جرم هیچ گونه تاثیری در تحقق جرم یا برمجازات تعیین شده برای آن، قرار نداده است. پس در شریعت، شریف بودن انگیزه مانند قتل برای انتقام، یا انتقام برای عرض و ناموس و یا پست بودن، مانند قتل برای گرفتن اجرت، یا برای سرقت، یکسان است. پس انگیزه جرم، ارتباطی با تعمد مجرم در ارتکاب جرم ندارد، و نیز هیچ گونه تاثیری در تکوین جرم یا مجازات آن ندارد. (خاطری 1387، 95)
اگر چه عدم تاثیر انگیزه در ایجاد جرم یا مجازات جرایم حدود، قصاص و دیه در عمل ممکن است، ولی در مجازات های تعزیری عملاً ممکن نیست، چون انگیزه هر چه که باشد هرگز در طبیعت فعل تشکیل دهنده جرم موثر نیست و شارع نیز اختیار قاضی را در مجازات های حدود و قصاص، به نحوی محدود نموده است که نمی تواند هیچ گونه اعتباری را بر انگیزه ها قرار دهد. اما در تعزیرات، شارع حق اعتبار دادن انگیزه ها را در انتخاب مجازات و مقدار آن به قاضی داده است. (خاطری 1387، 96)
بنابراین انگیزه از جهت عملی در مجازات های تعزیری موثر است و در غیر این مجازات ها اثری ندارد و این بدان علت است که مجازات های جرایم تعزیری معین نیست، و قاضی در آن مجازات ها، دارای آزادی وسیعی است. قاضی حق دارد که نوع مجازات را انتخاب و مقدار آن را تعیین نماید. بنابراین اگر قاضی با توجه به انگیزه ها، مجازات را تخفیف یا تشدید نماید در محدوده حق خود عمل کرده و از محدوده اختیار خود خارج نشده است. اما مجازات های جرایم حدود و قصاص، معین است و قاضی حق کم یا زیاد کردن آن را ندارد. و انگیزه جرم هر چه باشد بر او واجب است به این مجازات ها حکم کند، پس مجازات تغییر نمی کند خواه انگیزه او شریف باشد یا پست، فرق بین شریعت و قوانین وضعی در این است که شریعت انگیزه را ملاک قرار نداده و در جرایم بزرگی که مربوط به اجتماع و نظام آن است، یعنی جرایم حدود و قصاص، برای آن اثری قرار نداده است، اما در غیر این جرایم، اگر چه شریعت انگیزه را از جهت نظری ملاک قرار نداده، ولی قاضی را از اعتبار دادن به انگیزه از جهت عملی، منــع نمی کند. بیشتر قوانین در مورد انگیزه کلامی ذکر نکرده و از جهت نظری آن را نپذیرفته اند. ولی قاضی را در عمل از توجه به انگیزه ها به طور مساوی در تمامی جرایم کوچک و بزرگ منع نمی کند و شکی نیست که روش شریعت سالم تر و بهتر است چون شریعت، در جرایم مهم، مصلحت اجتماع را فوق هر اعتباری قرار داده و به قاضی، اجازه نمی دهد که بین این مصلحت و مصلحت جانی، یکی را به اختیار خود ترجیح دهد. زیرا معنی این عمل، کوچک شمردن مصلحت عمومی در مقابل عواطف و امیال است». البته علی رغم مراتب فوق الذکر در باب حدود و قصاص، به طور استثناء در مواردی انگیز به عنوان یک عامل رافع مسئولیت کیفری در کتب فقهی و نیز ابواب قانون مجازات اسلامی مطرح گردیده که از جمله این موارد ماده 167 قانون مجازات اسلامی (در قانون مجازات مصوب 1392 ماده 152) می باشد که مقرر داشته: «هر گاه کسی مضطر شود که برای نجات از مرگ یا جهت درمان بیماری سخت به مقدار ضرورت شراب بخورد، محکوم به حد نخواهد شد» که در اینجا انگیزه حفظ نفس و یا درمان بیماری موجب رفع حد تازیانه برای مشروب خوار است. همچنین در ماده 184 (در قانون مجازات مصوب 1392 ماده 280) انگیزه و هدف مبارزه با محاربان و از بین بردن فساد موجب اسقاط حد محاربه می گردد به موجب این ماده: « هر فرد یا گروهی که برای مبارزه با محاربان و از بین فساد در زمین دست به اسلحه برند محارب نیستند» و مورد دیگری که امروزه از لحاظ سیاست جنایی، بقای آن در قوانین کیفری مورد تردید است، تبصره 2 ماده 295 قانون مجازات اسلامی است (در قانون مصوب 1392 ماده 302) که به موجب آن انگیزه و اعتقاد قاتل به قصاص یا مهدورالدم بودن در مورد قتل، موجب حذف قصاص برای قاتل است. این تبصره مکمل ماده 226 (در قانون مجازات مصوب 1392 مواد 302 و 303) است که مطابق آن «قتل نفس در صورتی موجب قصاص است که مقتول شرعاً مستحق کشتن نباشد و اگر مستحق قتل باشد قاتل باید استحقاق قتل او را طبق موازین در دادگاه اثبات کند». (خاطری 1387، 97)