منبع تحقیق درباره حضانت، نفقه، طلاق

بر پدر و مادر واجب است که از کودک خود نگهداری کنند؟
به نظر اهل سنت، حق حضانت برای حفظ طفل از هلاکت واجب است. به نظر حنفیه و مالکیه و غیره، صاحب حق حاضن می باشد . در واقع سه حق به حضانت تعلق می‌گیرد: حق حاضنه، حق محضون و حق پدر یا کسی که در مقام او باشد و اگر این حقوق در تعارض قرار بگیرند، حق محضون مقدم می‌شود.353
پس می‌توان نتیجه گرفت که حضانت همان حقظ و نگهداری طفل در دورانی است که نیاز به مادر دارد و بر او واجب است تا طفل خود را حفظ و نگهداری کند تا طفل هلاک نشود و مادر احق در حضانت کودک خود است اما اگر مادر نباشد، برعهده دیگر محارم طفل خواهد بود. اما اهل سنت بیان کرده‌اند که حاضنه یا حاضن باید دارای شروطی باشند تا بتوانند از طفل نگهداری کنند.
3ـ3ـ2 شروط استحقاق حضانت
سه نوع شرط وجود دارد،: شروط عامه در زنان و مردان، شروط خاص در زنان و شروط خاص مردان.
3ـ3ـ2ـ1 شروط عامه در مردان و زنان
الف و ب) بلوغ و عقل؛ پس حضانت به صغیر غیر ممیز و مجنون و المعتوه نمی‌رسد.
ج) توانایی بر تربیت محضون و آن هم توانایی نگهداری صغیر در خُلق و صحت او؛ پس حضانت دادن به عاجز، مسن، مریض یا کسی که بیرون از خانه کار می‌کند، مانند زنی که کار کند و کار او مانع رسیدگی در تربیت فرزند می‌شود، نمی‌رسد.
د) امانت در اخلاق؛ حضانت ندادن به کسی که تربیت طفل و تقویم اخلاق طفل برای او مهم نباشد، مانند: زن یا مرد فاسق.
ه) اسلام؛ و آن شرطی نزد شافعیه و حنابله است که حضانت دادن به غیر مسلم جایز نیست زیرا کافر ولایتی بر مسلمان ندارد و شاید فتنه بر دین شود.اما مالکیه و حنفیه آن را شرط ندانسته‌اند. 354
3ـ3ـ2ـ2 شرایط خاص در زنان
1ـ با اجنبی یا با قریب غیر محرم به صغیر ازدواج نکرده باشد؛ اهل سنت بر این شرط بر اساس حدیث المتقدم “انت احق بما لم تنکحی” اتفاق نظر دارند.
2ـ باید از ذات رحم محرم با صغیر باشد؛ مانند: مادر، خواهر یا مادر بزرگ. اما برای دختر عمو یا عمه یا دختران خاله و دایی بر پسران، بر اساس عدم محرمیت، حضانت نیست.
3ـ از حضانت کردن امتناع نکرده باشد و پدر معسر باشد و نتواند اجرت را بپردازد.
4ـ حاضنه در خانه‌ای که صغیر آن را دوست نداشته باشد مقیم نشود، زیرا باعث آزار و گمراهی او می‌شود.
3ـ3ـ2ـ3 شروط خاص مردان
الف) به نظر حنابله و حنفیه، اگر محضون دختر بچه باشد و دختر بچه بالغ هفت ساله باشد ـ به خاطر حذر کردن از خلوت کردن با آن ـ حاضن باید محرم محضون باشد.
ب) باید نزد حاضن کسی مثل زن، مادر، خاله یا عمه باشد که بتواند بچه را نگهداری کند زیرا که مردان قدرت و صبر نگهداری از طفل را مانند زنان ندارند.
ج) حاضن با محضون به سفری که مسافت آن ??? کیلو‌متر باشد، نرود. 355
به طور کلی می‌توان این چنین بیان کرد: در شروط حضانت اتفاق شد که در حضانت باید زن یا مادر عاقل، امین و عفیف باشد و فاجره یا رقاصه نباشد و مشروب نخورد و در نگهداری طفل خود اهمال نکند و منظور از دارا بودن این صفات، حفاظت طفل از لحاظ صحت و سلامت جسمی و خُلقی اوست. همچنین این شروط در حاضن مرد هم لحاظ می‌شوند.
در این مسئله که آیا اسلام شرط در حضانت است یا خیر، شافعیه آن را شرط دانسته‌اند اما بقیه مذاهب آن را شرط ندانسته‌اند جز در حنفیه که ارتداد حاضن یا حاضنه را سقوط حضانت می‌دانند. امامیه بیان می‌کنند که حاضن باید عاری از امراض مُسری باشد. همچنین حنابله بیان کرده‌اند که حاضنه باید بیماری‌هایی مانند جذام و برص نداشته باشد، زیرا مهم این است که به طفل ضرر نرساند. همچنین مذاهب اربعه بیان کردند که اگر مادر طلاق بگیرد و با یک مرد اجنبی (غریبه) ازدواج کند، حضانتش ساقط می‌شود ولی اگر با یک مرد رحم (فامیل طفل) مانند عموی طفل ازدواج کند، حضانتش باقی می‌ماند. شافعیه و حنابله، بر خلاف مالکیه، بیان کرده‌اند که اگر مادر از زوج دوم خود طلاق بگیرد، مانع حضانت رفع می‌شود و حضانت طفل به او بر می‌گردد.356
پس حاضنان با دارا بودن این شرایط می‌توانند از طفل خود حضانت کنند. اما این حضانت حق کدام یک از پدر و مادر می‌باشد؟ آیا حق مادر به تنهایی است یا حق پدر؟
3ـ3ـ3 مستحق حضانت
اگر مادر از نگهداری طفل معذور شود، حق حضانت به چه کسی منتقل می‌شود؟
حنفیه: حضانت از مادر به مادرِ مادر منتقل می‌شود، سپس به ترتیب به پدر، خواهران، دخترِ خواهر، دخترِ خواهرِ مادر و سپس به خاله‌ها و عمه‌ها می‌رسد.
مالکیه: از مادر به مادرِ مادر و اگر نخواست که حضانت را بر عهده بگیرد، به خاله شقیقه، سپس به خاله، خاله مادر، عمه مادر، عمه پدر، مادرِ مادر و سپس مادرِ پدر.
شافعیه: مادر، مادرِ مادر، پدر، مادرِ پدر، مادرِ مادرِ پدر، نزدیکان از اَناث و پس از آن نزدیکان از ذکور.
حنابله: مادر، مادرِ مادر، جده مادر، پدر، مادرهای پدر، جد، مادرهای جد، خواهر مادری و پدری، مادر، پدر، خاله مادری و پدری ، مادر.357 می‌توان این چنین گفت که اهل سنت بیشتر مادر را احق در حضانت دانسته‌اند وسپس محارم مونث.
3ـ3ـ4 اجرت حضانت
بیان شد که اهل سنت حضانت را حق مادر می‌دانند و بر مادر واجب است که از کودک خود نگهداری کند. سؤالی که مطرح است اینکه آیا مادر برای مدتی که از کودک خود مراقبت می کند، می‌تواند از پدر اجرت بخواهد؟ واگر مستحق اجرت باشد، این اجرت از مال چه کسی پرداخت می‌شود؟ شافعیه و حنابله بیان کرده‌اند که برای حضانت از طفل حق طلب کردن اجرت هست ـ چه حاضن مادر باشد یا غیر مادر. ولی شافعیه به صراحت بیان کرده‌اند که اگر صغیر مالی داشته باشد اجرت از مال طفل برداشته می‌شود و الا اجرت بر پدر طفل واجب می‌شود، یا بر کسی که نفقه‌ طفل بر او لازم است.358 اما مالکیه بیان کرده‌اند که حاضنه هیچ حق طلب اجرت برای حضانت ندارد.359
اما حنفیه برای حضانت، اجرت قائلند و بیان کرده‌اند که اگر مادر برای حضانت طفل خود، اجرت بخواهد، زمانی مستحق اجرت است که زوجیت بین او و پدر طفل قائم نباشد و معتده از طلاق رجعی نباشد، اما اگر معتده از طلاق بائن یا فسخ باشد، بر پدرِ طفل واجب است اجرت و نفقه او را بپردازد. ولی اگر کسی بیاید و حضانت را مجانی انجام دهد، مادر اولی است، اگر پدر اجرت او را بپردازد. همچنین اگر متبرع از زنان اجنبی باشد، یعنی زنان فامیل و رحم نباشند، مادر اولی در حضانت است. ولی اگر از زنان رحم و فامیل باشند و پدر معسر باشد، متبرع اولی است. اما اگر طفل مال داشته باشد اجرت حضانت از مال طفل داده می‌شود، والّا بر کسی واجب است که نفقه طفل بر او واجب شده است؛ زیرا که مصلحت شخص اولی است. ولی اگر مال نداشته باشد و پدر معسر باشد، مادر را مجبور به حضانت می‌کنند. اگر برای حاضن و محضون مسکنی نباشد، اجرت مسکن با کسی است که نفقه طفل بر او واجب است. همچنین اگر صغیر به خادم احتیاج داشته باشد، واجب می‌شود که خادم بگیرد و نفقه حاضنه علی محضون در مال محضون است و اگر مال نداشته باشد، بر عهده پدر محضون یا کسی می‌باشد که نفقه محضون بر او واجب شده است. زیرا نفقه یکی از اسباب حفظ و نگهداری طفل است.360
سؤال دیگر اینکه، آیا حضانت حق خاص برای حاضن است و می‌تواند از آن استفاده کند؟ آیا حق تنازل از آن را دارد یا حق طفل است که حاضنه به آن ملزم می‌شود و نمی‌تواند آن را اسقاط کند؛ مانند: حق امومه است که نمی‌تواند از آن تنازل کند؟
امامیه، شافعیه و حنابله بیان کرده‌اند که حضانت، حق مادر است و هر وقت بخواهد می‌تواند از آن تنازل کند و به حضانت مجبور نمی‌شود و روایتی از مالک آمده است که صاحب جواهر به آن استدلال کرده است که علما نتوانستند اجماع کنند که حضانت بر حاضنه لازم است، اما در شرع هیچ نصی در این مورد پیدا نشده است بلکه ظاهر نصوص نشان می‌دهد که حضانت مانند رضاع است و می‌تواند هر وقت که بخواهد آن را اسقاط کند.
اگر زن خُلع شود از شوهر، به شرط اینکه حضانت کودک خویش را به او بدهد، یا زوج حضانت طفل را به او محول نماید، بعد از پایان مدت حضانتش، خُلع صحیح است و کسی حق عدول بعد از آن را ندارد جز با رضای طرفین و اگر صلح کنند که حق حضانت نزد چه کسی باشد، صلح لازم می‌شود.
شافعی، احمد و ثوری بیان کرده‌اند که حق حضانت مال حاضنه است و هر وقت که بخواهد می‌تواند از آن چشم‌پوشی کند و بعضی از حنفی ها بیان کرده‌اند که حق حضانت مال طفل می‌باشد و مادر مجبور است که از طفل خود نگهداری کند و در مذهب حنفی بیان شده که حضانت حق مادر و طفل باهم است تا زمانی که هیچ مانعی نداشته باشند والا مجبور به حضانت بچه می‌شود.361
در فقه حنفی آمده است که اگر مادر با زوج خود (پدر طفل) خُلع کند، به شرط اینکه حضانت طفل را به عهده نگیرد، خُلع صحیح ولی حق حضانت از او ساقط نمی‌شود. زیرا حق خالص حاضن محسوب نمی‌گردد بلکه، حق طفل هم محسوب می‌شود. در اینجا شرط باطل می‌گردد اما اگر با شوهر خود صلح کند که حق حضانت طفل را نگیرد، این صلح باطل است زیرا در مورد چیزی صلح شده است که حق دیگری، یعنی حق طفل است.362 دادگاه‌های شرعی سنی در لبنان به صحیح بودن خُلع حکم داده‌ اما به بطلان صلح داده‌اند.363
3ـ3ـ5 اجبار مادر بر حضانت
فقهای مذاهب اسلامس اتفاق نظر دارند که مادر و هر کس دیگری ـ در صورتی که از حضانت کردن امتناع کند ـ بر حضانت طفل مجبور نمی‌شود. همان طور که در رضاع اجبار نمی‌شود در حضانت هم مجبور نیست جز اینکه صغیر هیچ کسی جز مادر را نداشته باشد که در این صورت می‌توان مادر را برحضانت طفل کرد ـ به خاطر خطر کمراه شدن طفل ـ مجبور کرد.364
3ـ3ـ6 سقوط حق حضانت
بیان شد که شرایط حضانت چیست و پایان یافتن حضانت به چه صورت است. اما به چه صورت حضانت از حاضن ساقط می‌شود؟ اهل سنت بیان کرده‌اند که حضانت با چهار چیز ساقط می‌شود:
1ـ سفر حاضن و نقل و انتقال به مکان دور به مسافت ??? کیلومتر؛ این شرط نزد مالکیه است.
2ـ ضرر در بدن حاضن مانند: جنون، جزام، برص که این شرط بین حنابله و مالکیه مورد اتفاق قرار گرفته است.
3ـ ازدواج حاضنه و جز اینکه مادر با عموی طفل ازدواج کند که در این صورت حضانت ساقط نمی‌شود برای وجود محرمیتی که به طفل دارد و این شرط متفق علیه است.
4ـ حضانت با کفر ساقط می‌شود و این نزد شافعی و حنابله می‌باشد.
اگر هر یک از موانع ذکر شده برطرف گردد، حضانت به حاضن بر می‌گردد، مثال: بیماری، ازدواج، کفر و فسق.365
3ـ3ـ7 سکوت صاحب حق در حضانت برای طلب آن
مالکیه بیان کرده‌اند که اگر صاحب حق در حضانت از حق خود که حضانت طفل باشد، سکوت کند حق حضانت به سه شرط از او ساقط می‌شود:
1ـ حق خود را در حضانت بداند و سکوت کند.
2ـ بداند که اگر سکوت کرد حق ساقط می‌شود.
3ـ یک سال از تاریخ علم او به استحقاق حضانت بگذرد.366
3ـ3ـ8 مدت حضانت
مسئله‌ای که مطرح است آنکه، مدت حضانت چقدر است و مادر تا چه مدت می‌تواند حضانت طفل را بر عهده بگیرد؟ اهل سنت در مدت حضانت اختلاف دارند. در بین فقهای اهل سنت سه نظر وجود دارد:
الف) حنفیه معتقدند که حضانت طفل پسر بچه تا وقتی که تمییز بشود، طول می‌کشد که سن تمییز را هفت سال می‌دانند و برخی گفته‌اند ? سال است و در دختر بچه را تا بلوغ می‌دانند که ? سال است یا ?? سال و فرق بین دختر بچه و پسر بچه واضح است زیرا پسر محتاج کسی است که به او رفتارهای مردانه یاد بدهد که پدر باید به او یاد بدهد و دختر نیاز به یاد گرفتن آداب زنانه و رفتار آنان و کارهای خانه دارد و مادر می‌تواند این کارها را به او یاد بدهد.
ب) مالکیه بیان کرده‌اند که حضانت پسر بچه تا هنگام بلوغ طول می‌کشد، حتی اگر مجنون

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *