منابع تحقیق درمورد موقعیت جغرافیایی و شرایط آب و هوایی


Widget not in any sidebars

در حال حاضر علاوه بر مصارف عطر درمانی، اسانس‏ها به عنوان طعم دهنده و عطر دهنده داروها و غذاها مورد استفاده قرار می‏گیرند. اسانس‏ها در صنایع آرایشی برای تهیه عطرها و اسپری‏های خوشبو کننده و در صنایع بهداشتی به عنوان معطر کننده صابون و خمیر دندان کاربرد فراوانی دارند.
2-4- روشهای بهره برداری از گیاهان دارویی و اسانسدار
مقدمه:
افزایش جمعیت و نیاز مبرم صنایع داروسازی به گیاهان دارویی به عنوان مواد اولیه تولید دارو، ناتوانی در تولید مصنوعی پارهای از داروهای حیاتی توسط صنایع داروسازی و همچنین اهمیت مواد موثرهی گیاهان دارویی در صنایع غذایی، آرایشی و بهداشتی باعث شده که توجه و تحقیق پیرامون این دسته از گیاهان از نقطه نظر کشت، تولید و مصرف از اهمیت خاصی برخوردار باشد. امروزه بهدلیل اثبات عوارض جانبی برخی از داروها بهخصوص داروهای آنتی بیوتیک و نیاز به موادی با سمیت کمتر، این بخش از علوم یعنی جداسازی داروهای جدید از گیاهان در دهههای اخیر اهمیت ویژهای یافته است. از آنجایی که ترکیبات شیمیایی اسانس (مواد موثره دارویی) به شرایط آب و هوایی، فصلی، موقعیت جغرافیایی، دوره برداشت و روش استخراج بستگی دارد (Toncer and Kizil, 2005) ، باید کمیت و کیفیت اسانسهای گیاهان دارویی جمعآوری شده از رویشگاههای مختلف بررسی شود تا نوع و درصد مواد موثره اسانسها در نواحی مختلف تعیین شود.
2-4-1- روش های بهره برداری:
بهرهبرداری از گیاهان دارویی و معطر به روش صحیح، تهیه داروهای گیاهی به صورت مدرن، تعیین جایگاه گیاهان دارویی و معطر و فرآوردههای ثانویهی آنها در صادرات و مصارف صنعتی داخلی نیازمند تحقیقات گستردهای میباشد. جمعیتهای یک گونه دارویی که در شرایط اکولوژیکی مختلف رویش یافتهاند، از نظر اختصاصات مختلف تولیدی، فیزیولوژیکی و شیمیایی متنوع میباشند. بنابراین، تحقیقاتی برای تعیین ژنوتیپها و اکوتیپهای برتر از نظر مواد موثرهی دارویی لازم است. استفاده صحیح از گیاهان دارویی مستلزم اطلاعات دقیق علمی و شناخت ترکیبهای شیمیایی موجود در آنها میباشد. زیرا وجود همین ترکیبهای شیمیایی است که به گیاهان اثرات درمانی میبخشد.
ایران با وجود تنوع بسیار بالای گیاهان دارویی و تواناییهای بالقوهی فراوان در تولید گیاهان دارویی، نیازمند توجه و مطالعات بیشتر در این زمینه است و از طریق صادرات گیاهان دارویی میتوان درآمدهای ارزی قابل توجهی برای کشور به ارمغان آورد. برای مثال، مطالعات بسیار اندکی در زمینهی بررسی و تعیین رویشگاههای مختلف، درصد، کیفیت، خواص آنتی اکسیدانی و ضد میکروبی اسانس گیاه دارویی آویشن زوفایی یا تیمبرا (Thymbera spicata) صورت گرفته و بالطبع مستند سازی چندانی انجام نشده است.(daneshvar, 2009)
آویشن زوفایی (Thymbra spicata) یکی از گونههای دارویی و معطر خانواده Lamiaceae است و بومی ایران (تنها ایلام و کرمانشاه) و ترکیه میباشد. از ویژگیهای مهـم این گیاه که آنرا منحـصر بفرد میسازند، خوراکی بودن، غنی بودن اسانس آن از ماده موثره فنلی کارواکرول (بطور متوسط 70 درصد) و قابلیت آن برای رشد در خاکهای شور و آهکی و شرایط کم آبی مفرط میباشند. از طرفی، این گیاه تنها در غرب ایران و بخشهایی از ترکیه میروید و به همین دلیل یکی از سرمایههای ژنتیکی مهم در ایران به شمار میرود. اسانس این گیاه دارای فعالیتهای ضدمیکروبی، ضد سرطانی، آنتیاکسیدانی، کاهشدهندهی کلسترول خون و محافظت از کبد است (Akkol,2009). نتایج مطالعهی (Akin,2010) تأیید کرد که اسانس این گیاه به عنوان یک منیع ضدمیکروبی طبیعی میتواند استفاده شود. همچنیـن، اسانس ایـن گــیاه فـعالیت آنتیلیستریایی بیشتری نسبت به آنتی بیوتیک کلورام فنیکول از خود نشان داده است (Cetin,2009).
یکی از مهمترین مواد موثره دارویی گیاهی، کارواکرول میباشد. کارواکرول بهعنوان جزء اصلی اسانس گیاه دارویی تیمبرا (Fleisher, 2005)، ترکیبی فرار و هیدروفوبیک و یک فنول منوترپنی با فرمول مولکولی 5-isopropyl-2-methyl phenol میباشد که در روغن های اسانسی گیاهان آروماتیک موجود میباشد، دارای بوی گرم و تند شبیه به پیتزا، فعالیت ضد باکتریایی، ضد قارچی، حشره کشی، ضد پارازیتی، ضدپروتوزوآیی و ضد لیستریایی بوده و در درمان زخـمهای ایجاد شده توسـط پاتوژنها و بیماریهای مزمن مسدود کننده ریه و آمفیزم کاربرد دارد) (chorianopoulos et al, 2008. ثابـت شـــده اسـت کــارواکـرول با غلــظت 75 – 200 µg/ml عمل انتخابی روی سلول های سرطانی ریه و سرویکس (دهانه رحم) دارد. همچنین در خصوص اثرات معجزه آسای کارواکرول گزارش شده است که از آسیب به DNA جلوگیری میکند؛ در سلولهای کبدی باعث جلوگیری از شکستگی DNA و محافظت کبد می شود؛ فعالیتهای ضد توموری و ضد جهشزایی قویی داشته؛ به عنوان یک مادهی ضد عفونی کــننده اسـتفاده میشود؛ با جلوگیری از سنتز پروستاگلاندین، فعالیتهای ضد دردی و ضد التهابی قوی دارد؛ در درمان گوش دردهای حاد و اختلالات رودهای و سوزش معده موثر است؛ کاهش دهنده کلسترول خون و تسکین دهنده دردهای رماتیسمی است؛ بهعنوان داروی ضد عفونی کننده، بیحس کننده و ضد درد بر روی دندانهای پوسیده بهکار میرود و بهدلیل قابلیت حذف باکتری انتروکوکوس فکالیکس از محیط کانال ریشهی دندان به عنوان داروی داخل کانال، در فواصل درمان مصرف میشود.( glamoclija, 2006)
یکی از مهمترین منابع گیاهی استخراج کارواکرول، میتواند گیاه تیمبرا باشد که در طبیعت اســتان ایلام به صـورت وحشی میروید. بهرهبرداری بیرویه از این
گیاهان وحشی برای استفادهی صنعتی از اسانس آن نه تنها موجب نابودی ژرمپلاسم و انقراض این گونه میشود، بلکه بهدلیل تنوع شرایط اقلیمی در مناطق و سالهای مختلف و تأثیر مستقیم آنها بر کمیت و کیفیت اسانس، تأمین مداوم یک محصول با کیفیت یکسان تقریباً غیرممکن شده که این امر بازاریابی و صادرات اسانس بدست آمده به خارج از کشور را بسیار دشوار میسازد. لذا، ضروری است گیاهان با ارزش دارویی وحشی را قبل از هرگونه بهرهبرداری اقتصادی و صنعتی، اهلی نموده و با انجام تحقیقات لازم، اطلاعات لازم در خصوص فاصله و زمان مناسب کاشت، دور آبیاری و غیره را برای تولید کنندگان فراهم نمود.
تاکنون تحقیقی در زمینه بهنژادی، کشت و کار و بهزراعی این گیاه در ایران انجام نشده است. اما نمونههای وحشی آن توسط مجری از یکی از رویشگاه طبیعی آن (تنگه بینا، استان ایلام) جمع آوری شده و بازدهی اسانس، ترکیب فیتوشیمیایی، خواص ضد باکتریایی و آنتی اکسیدانی آن در سال 89 در دانشگاه ایلام بررسی شد. نتایج این مطالعات که در قالب سمینار کارشناسی ارشد مریم زرین آبادی ارائه شد و هنوز منتشر نشدهاند، نشان داد که اسانس این گیاه حاوی 46 ترکیب مختلف است که از این بین، کارواکرول (23/60%)، گاماترپینن (09/15%) و بتا میرسن (5/2%) سه جزء اصلی آن بودند. همچنین، کاربرد اسانس این گیاه با غلظت 20 میکرو لیتر در لیتر به روش دیسک دیفیوژن رشد هر چهار نوع باکتری مورد مطالعه را بیشتر از جنتامایسین و تتراسایکلین (آنتی بیوتیکهای شاهد) کنترل نمود. میزان رادیکال زدایی اسانس این گیاه با استفاده از روش DPPH، 81/77 درصد گزارش شد و میزان فنول کل (TPC) در آن 52/1 میلی گرم گالیک اسید در هر میلی لیتر گزارش تعیین گردید.َ
2-4-2- راه‏های تهیه فرآورده‏های آروماتراپی و اسانس‏های معطر گیاهی
تنوع شرایط آب و هوایی در کشور وسیع ایران و وجود انواع مختلف مناطق جغرافیایی (از جمله کوهستان، جنگل، جلگه، دشت و کویر) باعث شده است که کشورمان از نظر پوشش گیاهی دارای تنوع بسیار زیادی بوده و با داشتن حدود 6 تا 8 هزارگونه گیاهی (رقمی معادل 2 ، 3 برابر تمام گونه‏های گیاهی موجود در قاره اروپا) از موقعیت کاملاً استثنایی برخوردار باشد. استفاده از گیاهان مختلف برای مصارف درمانی نیز از دیرباز در این مرزوبوم رایج بوده است که به ویژه در 2 دهه اخیر با پیشرفت علم مفردات پزشکی و گیاهان دارویی و همچنین تأسیس و تجهیز بیشتر کارخانجات تولید کننده فرآورده‏های دارویی ـ گیاهی و با تدابیر در نظر گرفته شده از سوی بخش گیاهان دارویی اداره داروی وزارت بهداشت، امکان استفاده از فرآورده‏های دارویی گیاهی دارای کیفیت و استاندارد بالا و همچنین با تنوع بیشتر برای هر مصرف کننده‏ای فراهم شده است. اسانس‏های معطر گیاهی نیز از جمله فرآورده‏های گیاهی به شمار می‏روند که با کیفیتی مطلوب و به مقدار زیاد در کشورمان تولید می‏شود و مصرف آنها به ویژه در سال‏های اخیر بسیار رواج یافته است.هر چند در حال حاضر در کشور ما کلینیک‏ها یا مراکز آروماتراپی به معنای واقعی آنها (مانند مراکز آروماتراپی واقع در اروپا و آمریکا) وجود ندارد و متخصصان این رشته و آروماتراپیست‏ها فعالیت حرفه‏ای خاصی ندارند اما این امر مسلم است که ظرف مدت چند سال آینده در این رابطه تحول‏های خاصی صورت خواهد گرفت و به زودی همانند رواج سریع‏السیر روش‏های درمانی، از قبیل طب سوزنی، انرژی درمانی و هومیوپاتی، به دنبال تأسیس مراکز دانشگاهی و آموزشی این رشته شاهد شروع به کار مراکز درمانی آروماتراپی و فعالیت آروماتراپیست‏ها در سطح کشور خواهیم بود.( منصوری، 1385)
البته در حال حاضر علاقه‏مندان به مصرف اسانس‏های معطر گیاهی به راحتی می‏توانند فرآورده‏های مورد نظر خود را از داروخانه‏ها یا دراگ استورهای عمومی یا داروخانه‏های گیاهی تهیه کنند. برای کسب اطلاعات لازم در این رابطه و آشنایی با روش مصرف این فرآورده‏ها، مصرف کنندگان محترم می‏توانند با داروسازان شاغل در داروخانه‏ها یا پزشکان آشنا با فرآورده‏های گیاهی مشورت و از راهنمایی‏های آنها استفاده کنند. خوشبختانه بروشورها و برگه‏های راهنمای این گونه محصولات نیز موجود است که معمولاً اطلاعات بسیار جامعی را در رابطه با اسانس‏های گیاهی، مواد مؤثر، موارد مصرف، مکانیسم اثر، عوارض جانبی، موارد منع مصرف، روش و مقدار مصرف، موارد احتیاط و شرایط نگهداری این گونه فرآورده‏ها ارائه می‏دهند. همچنین از آنجایی که ممکن است فرآورده‏های آروماتراپی و اسانس‏های معطر گیاهی تولید کارخانجات خارجی مد نظر مصرف کنندگان باشد، باید توجه داشت که در حال حاضر این گونه فرآورده‏ها به مقدار کم یافت می‏شوند و به علاوه از آنجایی که داروخانه‏های عمومی عمدتاً اسانس‏های معطر گیاهی ساخت کارخانجات داخلی را عرضه می‏کنند، برای تهیه محصولات خارجی، مراجعه به دراگ استورها و سوپرمارکت‏های لوکس و همچنین فروشگاه‏های آرایشی بهداشتی که به عرضه محصولات دارویی، ویتامینی و فرآورده‏های مکمل و گیاهی نیز مشغولند، توصیه می‏شود. قابل ذکر است که فرآورده‏های اسانسی تولید خارج از کشور بیشتر برای مصارف بهداشتی و معطر کردن فضای اتاق‏ها یا مصرف در وان حمام یا به صورت بخور استفاده می‏شوند که در این رابطه مطالعه بروشور این گونه فرآورده‏ها یا مطالب نوشته شده بر روی بسته بندی آنها (که معمولاً به زبان انگلیسی، فرانسوی یا آلمانی است) ضروری به نظر می‏رسد. (بهمن زادگان
جهرمی، 1385)
تولید اسانس‏های معطر گیاهی در کشور ما از دیرباز مورد توجه قرار داشته که تهیه عرقیات گیاهی (که محلول‏های رقیق شده اسانس‏ها به شمار می‏روند) به روش‏های سنتی، نمونه بارز آن است. فرآورده‏های اسانسی تولید شده به وسیله کارخانجات داخلی پس از تولید، به کمک شرکت‏های پخش و توزیع فرآورده‏های دارویی یا به وسیله نمایندگی‏های فعال این شرکت‏ها در بین داروخانه‏های عمومی یا گیاهی سطح کشور توزیع می‏شود و بدین ترتیب در اختیار علاقمندان به مصرف آنها قرار می‏گیرد.( اکبری نیا، 1381)
2-5- فرآیندهای پس از برداشت
وقتی از اندامهای مورد نظر یک گیاه دارویی بیشترین مقدار ممکن مواد موثره استخراج گردد در واقع محصول دلخواه به دست آمده است.از این رو زمانی باید اقدام به جمع آوری گیاهان نمود که اندامهای مورد نظر محتوی حداکثر مقدار ماده موثره باشد. ماده موثره موجود در پیکر رویشی، در مرحله ی طرحی، مناسبترین کیفیت را دارد. گلهای حاوی مواد دارویی،زمانی که کاملاً باز می شوند از بیشترین مقدار ماده موثره برخوردارند. میوه ها وبذورگیاهان وقتی که کاملاً رسیده باشند مقادیر فراوانی ماده موثره دارند. پوست گیاهان در اوایل بهار قبل از رویش گیاهان، بیشترین میزان ماده دارویی را شامل است. مواد موثره موجود دراندامهای زیر زمینی گیاهان (ریشه ،ریزم،و…) دراواخر دوره رویشی به حد اکثر میزان خود می رسند. (امید بیگی، 1374)
اندامهای گیاهی مورد نظر(برگها، ساقه های جوان،گلها،ریشه هاو…)پس از جمع آوری ،مقادیر فراوانی رطوبت در خود دارند. وجود رطوبت برای رشد قارچها وسایر عوامل بیماری زا مناسب است.بدین ترتیب نگهداری آنها برای مدت بسیار کوتاه غیر مقدور بوده و این اندام ها راباید طوری خشک نمود که بعداً بتوان به خوبی از آنها استفاده کرد. خشک کردن اندامها به طور صحیح ومناسب به جهت انبار نمودن آنها برای مدت طولانی یکی از فرایندهای بسیار مهم پس از برداشت تلقی می شوند پس ازخشک کردن استخراج اسانس Extractionofessentiel ail از در برنامه های مربوط به استفاده از گیاهان دارویی جایگاه عمده ای دارد.
2-5-1- خشک کردن
خشک کردن عبارت است از: کاهش مقدار رطوبت در اندامهای جمع آوری شده، به طوریکه بتوان بدون هیچ خطری آنها را برای مدتی نگهداری نمود. به طور کلی در خشک کردن گیاهان دارویی سه عامل مهم واساسی همواره باید مد نظر باشد. نخست ؛عدم تغییر در میزان ماده موثره موجود در گیاهان، دوم؛عدم تغییر در صفات خارجی نظیر رنگ وبو وطعم و…؛و سوم،عدم تاثیر نامطلوب اقتصادی بر محصول. گیاهان دارویی باید پس از خشک شدن حدود 10تا 14% رطوبت باقی داشته باشند. رطوبت کمتر از حد ذکر شده(خشک شدن شدید گیاه )، نه تنها باعث کاهش اثر دارویی مواد موثره گیاه می شود. بلکه داشتن چنین داروهایی از نظر اقتصادی نیز مقرون به صرفه نخواهد بود. مقدار بیش از حد رطوبت نیز احتمال کپک زدن گیاهان وعوارض طبیعی دیگری در آنها افزایش می دهد.( باقرزاده، 1377)
به هنگام خشک کردن اندام گیاهان دارویی ،مواد زیر را همواره باید مدنظر داشت:
1-درجه حرارت مطلوب برای خشک کردن اندامهایی که حاوی اسانس می باشند،40تا50 درجه سانتی گراد می باشد. استفاده از درجه حرارت های بیشتر، باعث کاهش محصول اسانس به نحو چشمگیری می گردد.
2-آلکالوئیدها در مقابل درجه حرارت حساسیت کمتری نشان می دهند. درجه حرارت مناسب برای این دسته 60تا 70 درجه سانتی گراد است.
3-درجه حرارت مناسب برای خشک کردن اندامهای حاوی گلیکوزید، حدود 50 تا60 درجه سانتی گراد ذکر شده است. 4- درجه حرات مناسب برای خشک کردن اندامهای حاوی گلیکوزید حداکثر 80 درجه سانتی گراد گزارش شده است. استفاده از درجه حرارت بیشتر از اینها باعث تجزیه ویتامینها می شود. درجه حرارت بیش از 80 درجه سانتی گراد باعث تجزیه کلروفیل وتغییر رنگ طبیعی آنها به رنگ قهوه ای می شود.
2-5-2- اسخراج اسانس (Aetheroleum)
قسمت اعظم مواد معطره موجود درگیاهان، از (اسانسها) تشکیل می شوند. اسانسها عمدتاً ازترکیبات تریپ نوئیدی یا از ترکیباتی که منشا تریپنی دارند، تشکیل شده اند.اما برخی از اسانسها نیز وجود دارند(نظیر اسانس پیازوسیر یا اسانس خردل) که از ترکیبات گوگرددار حاصل شده اند در بعضی دیگر هم از موادی نظیرفنلها، آلدئیدهای معطر و کومارینها به وجود آمده اند. اسانسها بسته به ماهیت عمومی خود معمولاً بو وطعم خاصی دارند و در دماهای معمولی، درجه حرارتهای کمتر از 100 درجه درجه سانتی گراد تبخیر می شوند. شدت تبخیر به فشار بخار و درجه حرارت محیط بستگی دارد.
اسانسها معمولا، در آب حل نمی شوند یا به سختی حل می شوند ولی در ترکیبات آنها مواد شیمیایی نظیر بنزول وگزیلول به خوبی حل می شوند. وزن مخصوص اسانسها معمولاً، کمتر از آب است و شدت انتشار اسانس در فضا به کیفیت اسانس، فشار هوا ودمای محیط بستگی دارد. مثلا ًاگر درجه حرارت محیط بالا باشد، ذرات اسانس با شدت بیشتری در محیط پراکنده می شوند. در این حالت می توان بوی تند آن را احساس کرد. چون اسانسها از ترکیبات متفاوتی برخوردارند، استخراج آنها از گیاهان به یک صورت انجام نمی گیرد. وبرای استخراج هر یک باید از روش مناسب خاص خود استفاده نمود. به طور کلی سه روش برای استخراج اسانس وجود دارد: