مقاله با موضوع مخزن الاسرار و لیلی و مجنون

دانلود پایان نامه

(طبری1363/187-176)


«مضمون این مثنوی روایتی است افسانه آمیز که در میان پارسی زبانان هر دوره سخت رایج و متداول بوده و عبارت از معاشقات خسرو پرویز (شهریار معروف و بیست و سوم پادشاه سلسله ساسانیان «590 – 628 میلادی») با شیرین ملکه ی معروف که مطابق داستان دختر پادشاه ارمنستان بوده و پس، معاشقه فرهاد سنگتراش که مامور حجّاری های کوه بیستون بوده است و این روایت را نظامی از دهان مردم گرفته و نخستین بار نظم کرده است و مانند ویس ورامین و غیره می توان از حکایات ملی ایران دانست که از صدر اسلام تا کنون در خاطر خرد و بزرگ مانده است و همه کس جزئیات آنرا می داند و در ضمن اشعار، نظامی آنرا مخلّد و مؤید ساخته است.»
(نفیسی1338/79)
فصل دوم : درباره ی خسرو و شیرین نظامی :
خسرو وشیرین بی تردید جذّابترین اثر نظامی از لحاظ پرداخت داستانی، توصیف احوال و مناظر و همچنین سنخ پروری است.
«بی شک اوج هنر نظامی را در منظومه ی خسرو و شیرین می توان مشاهده کرد این منظومه دومین اثر از خمسه ی نظامی است که سرایش آن در سال 576 پایان یافت این کتاب در 6500 بیت سروده شده و نظامی آن را به « اتابک شمس الدین محمد جهان پهلوان بن ایلد گز » پیشکش نموده است و بعد از گذشت سال 576 هـ شاعر در این منظومه تجدید نظرهایی کرده و علاوه بر ذکر نام اتابک شمس الدین محمد، نام طغرل بن ارسلان سلجوقی و قزل – ارسلان بن ایلدگز را هم ذکر کرده است.»
(گروه نویسندگان 1385/206-197)
«مثنوی دوم [نظامی] منظومه «خسرو و شیرین» است به بحر هزج مسدس که نظامی آنرا به سال 576 به پایان برده و گفته :
گذشته پانصد و هفتاد و شش سال نزد بر خط خوبان کس چنین فال
این منظومه در عشقبازی خسرو پرویز با شیرین ساخته و به اتابک شمسی الدین محمد جهان پهلوان بن ایلدگز ( 568 – 581 ) تقدیم شد.»
(صفا1374/316)
«خسرو و شیرین منظومه ای است حاوی نزدیک هفت هزار و هفتصد بیت در وزن مسدس محذوف از بحر هزج و به وزن «مفاعلین مفاعلین فعولن» پیش از نظامی، رودکی شاعر معروف قرن چهارم یک مثنوی برین وزن داشته است، که جزو یک میلیون و سیصد هزار شعر دیگر رودکی اینک در میان نیست …. پس از آن هم ابوشکور بلخی در همان زمان یعنی در قرن چهارم مثنوی دیگری به همین وزن ساخته که متاسفانه از بین رفته … پس از آن فخر الدین اسعد گرگانی مثنوی ویس و رامین را به همین وزن سروده است.»
(نفیسی1338/79-78)
داستان خسرو و شیرین داستانی تقریباً طولانی است، واقع در پهنه ای فراخ، طبیعتی دل انگیز (به خلاف لیلی و مجنون)، صحنه هایی سر شار از تجمّل و جمال و تنوّع و شکوه با قهرمانانی متعدّد و از نظر سنخی متفاوت، همچنین دو شخص اصلی که هر دو به لحاظ سرشت انسانی دارای غرایز و اغراض و انگیزه های طبیعی اند ولی هر دو در مقامی قرار دارند که هم محدودیتهای ناشی از مسئولیت و هم امکانات منبعث از اقتدار سلطنت دارند. داستان خسرو و شیرین، آن گونه که نظامی آن را به تصویر کشیده است ارمغان با شکوه ادبی است داستان پر از خیال، لطافت و تصویرگری عواطف است؛ به همچنین دارای سبکی زیباست [نظامی] داستان را در حالت مسلسل وار و به هم پیوسته و با شکوه بیان می کند که توجه خواننده را به خود جلب می کند و او را به پیگیری داستان بر می انگیزد.»
(صفی نیا1381/272)
توصیف دل انگیز راه پر ماجرا و حالات پر نشیب و فراز عشق از مرحله ی مشاهده ای تصویر و سودای مبتنی بر خیال تا نخستین دیدار و انس یافتن، کوششهای مرد جوان سال هوسباز در تصاحب و کامجویی و اعراضهای دختر عفیف و سرکش و زیرکسار، قهر و آشتی ها، تسلیمهاو اعتراضها، کشاکش غریب میان التهاب و صبوری و بی خویشی و خویشتنداری، تاثیرات مثبت و انگیزشی شیرین بر روی خسرو تا حدّ ساختن مردی مصمّم و سیادت جوی از جوانی متلوّن و بی بند و بار، فارغ از ملک و مصالح آن، وجود رقیبانی در عشق برای خسرو (فرهاد) و شیرین (مریم رشکراسپهانی) و تجسم و توصیف تفاوتها و فراهم آمدن امکانات سنجش نسخها، آب و تاب های وصال، تداوم عشق شور انگیزش پس از وصل تا سر حدّ جانفشانی و ایثار، وجود فرزندی پر خاشجوی پدرکش و… همه و همه دست به هم داده تا متنوع ترین و پر افت و خیز ترین منظومه ی نظامی پدید آید.
خسرو و شیزین با توجه به اینکه دومین اثر نظامی پس از مخزن و نخستین منظومه ی عاشقانه اوست به تنهایی جلوه هایی متعدد از ابنکارات وی را نسبت به منظومه های عاشقانه قبل از آن در بردارد از قبیل؛ بیانی فوق العاده استعاری و ظریف و توصیفاتی سخت دقیق.
در میان آثار متنوع نظامی، منظومه ی خسرو و شیرین بیشتر و بهتر از هر اثر دیگری تجلی گاه دیدگاههای نظامی نسبت به عشق و زن گشته است چرا که نظامی منظومه ی مزبور را در دورانی سروده است که خود سری پر شور و دلی شیدا داشته است و دقایق باریک عشق و عاشقی را لحظه لحظه با آفاق زیبایش تجربه می کرده است.
«اقدام نظامی به نظم این هوسنامه ی عامیانه و مبنی بر روایات رایج در افواه غیر از ارضاء میل کنجکاوی برای تصوّر یا تصویر یک جامعه آرمانی که در آن زهد و ریاضت مبنای حیات انسانی نباشد تا حدی نیز پاسخی به علاقه ی اهل عصر به اینگونه حکایات بود. شاید هم اندیشه ی سالهای معدود عشق و وصال آفاق یک عامل روانی بود که وی را وا می داشت با این اقدام خوشی ها و شادی های پریده رنگ آن سالهای محدود را در خاطر خود به نوعی تجدید کند.»
(زرّین کوب1374/78)
نظامی سرایش منظومه ی خسرو و شیرین را بر خلاف منظومه ی غنایی لیلی و مجنون که مجبور به سرودن آن شد را با کمال میل و از سر ذوق و رغبت سروده است و تمام تجربیاتی را که خود از عشق اندوخته است را در جای جای آن به کار برده است.
از نظر ساختار کلی، وجود اپیزودهایی که قهرمانان اصلی آنها کسانی به جز خسرو و شیرین اند (ماجراهای فرهاد، شکر و غیره) این داستان را از روال حرکت جمعی یا منظومه ای و تا حدودی رمان گونه ای که در لیلی و مجنون دیده می شود بیرون می آورد به ساختار حلقوی (حلقه هایی در عرض و مماس یکدیگر) تبدیل می کند.
دیدگاه نظامی را در مورد عشق، می توان هم در زندگی خصوصی آن شاعر و هم در آفریده های ادبی او مخصوصاً در آثار غنایی اش جستجو کرد. در واقع زندگی خصوصی نظامی خود تایید ی است، عملی بر آنچه که او در سروده های غنایی اش به صراحت درباره ی عشق بیان می دارد.
نظامی عشق زمینی را مایه ی کمال معنوی انسان می داند؛ و در همین راستا است که قهرمانان منظومه ی خسرو و شیرین او را جرقه ی عشقی است که در مسیر رشد و کمال قرار می دهد یکی با وصال جسمانی است که به کمال می رسد و دیگری با عشق افلاطونی به این مرحله نایل می گردد، هر یک به فراخور روحیات و دیدگاههای خاص خودشان به این عشق نایل می گردد، او هرگز جنبه های جسمانی عشق را تقبیح نمی کند بلکه بر عکس وصال جسمانی قهرمانان داستانش را با زیبایی و هنرمندی هر چه تمام تر بدون آنکه ذرّه ای از مسیر عفاف بلغزد، جزء جزء به تصویر می کشد این مسئله در شعرنظامی نشان دهنده این است که فکر و اندیشه ی نظامی بسیار باز و گسترده و بدون تعصب است البته در بررسی آثار نظامی به دیدگاههای متفاوتی از او در مورد عشق و زن بر می خوریم مخصوصاً در مخزن الاسرار که کاملاً یک اثر اخلاقی است.