مقاله با موضوع مخزن الاسرار و لیلی و مجنون

دانلود پایان نامه

بعد از فوت آفاق در حدود سال ( 576 ) نظامی دو همسر دیگر را برگزید.
مقارن پایان قصّه ی «لیلی و مجنون» او دومین همسر خود را نیز که فقط چند سالی قبل از آن به ازدواج در آورده بود از دست داد ( 548 ) و باز یک چند مونس او ورای مطالعه و تفکر، صحبت محمد بود که به قول خودش « یک لاله ی آخرین صبوح » او محسوب می شد.»
(همان،29)
«آخرین همسر نظامی هم در حالی چشم از جان فرو می بندد که شاعر در حال سرودن اقبال نامه بود.»
(شهابی1337/26-24)
و سرانجام نظامی در اوایل قرن هفتم دار فانی را وداع گفت؛ و در شهر گنجه به خاک سپرده شد.
7. آثار نظامی :
نظامی غیر از دیوانی که عدد ابیات آن را «دولتشاه» بیست هزار بیت نوشته و اکنون فقط مقداری از آن در دست است، پنج مثنوی بنام «پنج گنج» دارد که آنها را معمولاً« خمسه نظامی » می گویند:
1. «مخزن الاسرار » این مثنوی در بحر «سریع» که بنام فخرالدین بهرام شاه بن داوود پادشاه ارزنگان در حدود سال 570 هجری ساخته شده است. این مجموعه در بیست مقاله راجع به زهد و حکمت و عرفان است و در ابتدای سالهای جوانیِ شاعر سروده شده است. مخزن الاسرار به پیروی از حدیقه الحقیقه سنایی گفته شده و 2260 بیت دارد.
«این منظومه به شعر داستانی ارتباطی ندارد، بلکه مثنوی اخلاقی – فلسفی است و به نوع دیگری از هنر حماسی وابسته است. شاعر در «مخزن الاسرا » تحت تاثیر منظومه ای با صبغه ی دایره المعارفی، یعنی «حدیقه الحقیقه» سنایی است.»
(سیّدی1382/271)
«یکی از صفات خاص و محسنات برجسته ی مخزن الاسرار این است که مضامین و حکایات آن بدیع است وپیش از نظامی دیگری آن مضامین حکیمانه و حکایات را به نظم نیاورده است چنانکه خود نیز در آن مثنوی می فرماید :
عاریت کس نپذیرفته ام آنچه دلم گفت بگو گفته ام»
(نفیسی1338/78)
وجود اندیشه های زاهدانه در « مخزن الاسرار » او را در زمره ی صوفیان و دراویش درآورده است :
«آرزوی کشف حقیقت سرانجام نظامی را به حلقه ی صوفیان و پیروان طریقت کشانده، او را به طریقی به نام «اخیه» پیوند داده است.»1
2- خسرو شیرین این منظومه را در بخش های بعدی پایان نامه معرفی و بررسی خواهم کرد.
(برتلس2535/31)
3- «لیلی و مجنون» سومین منظومه پنج گنج نظامی است که « در سال 584 هجری به نام شروانشاه ابوالمظفر اخستان منوچهر ساخته است و بعدها نیز در آن تجدید نظرهایی کرده و این کار را در حدود سال 588 به پایان برده است داستان عشق غم انگیز مجنون و لیلی از داستانهای قدیم تازیان بوده است و در کتب قدیم ادبی بزبان عربی چند بار به آن اشاره شده است، بنابراین نظامی در ابداع اصل این داستان هم مبتکر نبوده، ولی خود هنگام نظم، در آن تصرفات بسیار کرده است.2
(صفا1374/316)
لیلی و مجنون سرگذشت عشقی است پرشور که بین جوانی به نام قیس بنی عامر و دختری لیلی نام به وجود می آید اما به علت اختلاف و دشمنی که میان خانواده ی آنان وجود دارد، عشق آن دو به ناکامی می کشد، بدین ترتیب که لیلی را به زور به خانه ی شوهر نادلخواه یعنی ابن سلام می فرستند وقیس از عشق لیلی، مجنون وار سر به بیابان می گذارد و با، دد ودام مانوس و همدل می شود. عشق چنان ضربه ای بر پیکر او وارد می کند که نه خبر وفات پدر و مادر و نه مرگ ابن سلام هیچ کدام نمی تواند او را از حال خود باز دارد. سرانجام پس از چندی لیلی می میرد و مجنون چون بر سر تربت او می رسد جان به دوست می سپارد و ماجرای این دو دلداده به پایان می رسد.
«این داستان عشق میان دو کودک در صحرای عربستان است، که سر نوشت ناگوار آنان پیامد حماقت پدر و مادر آنانست، به راستی درونمایه ی آن بسیار کهنه و برگرفته از فرهنگ عامه است، نظامی تنها با اکراه از خواست های طبقه های بالا فرمانبرداری می کرد.»3
(ریپکا1383/317)
4- «مثنوی دیگر «بهرام نامه» یا «هفت پیکر» یا «هفت گنبد» است که شاعر به سال 593 به نام علاءالدین کرپ ارسلان پادشاه مراغه ساخته و به وی تقدیم داشته است، این منظومه راجع است، به داستان بهرام گور (بهرام پنجم ساسانی 420-438 میلادی ) که از قصص معروف دوره ساسانی بوده است.»