مقاله با موضوع خسرو و شیرین و مثبت اندیشی

دانلود پایان نامه

(زرین کوب1372/20)
شاعر درباری نبودن و وابسته نبودن به هیچ بزرگ و پادشاهی صبغه ی صوفیانه ی پیر گنجه را پر رنگ تر می کند :
«نظامی صوفی بود و هیچ کوششی برای راه یافتن به دربار پادشاهان و امیران در دریافت صله به خاطر مدحشان به خرج نمی داد. دولتشاه در «تذکره الشعراء» آورده است که او مرید صوفی ای به نام فرج زنجانی بوده است، در هر حال شاعر به زندگی صوفیانه ادامه می داد و موضوع داستان[خودم] را که با تصویرگری عشق صوفیانه تناسب داشت، گزینش کرد؛ شعرش صبغه ی آرمان گرایی و تعالی جویی دارد که بیانگر روح انسانی لطیف و هنرمندی اصیل است.»1
(سیدی1382/27)
اما اخلاق گرایی تنها جزئی از خصوصیات نظامی است: «جهان بینی نظامی فلسفه یی را تشکیل می دهد که با «ترک دنیا» که ماهیّت اساسی تصوف است تضاد عمیق و آشتی ناپذیری دارد. نظامی اندیشمندی است که زندگی و جهان مادی را با همه ی مزایا و زیبایی های آن درک می کند و آرزو دارد که همه ی انسان ها را دارا و غنی و بی غم و اندوه، ببیند؛ این گونه مثبت اندیشی حتی سبب می شود که او جهان مادی و واقعی را گر چه برایش غیرطبیعی می نماید برتر بداند و در برابر دنیاهای خیالی و رؤیایی به آن پر بها بدهد.»
(مبارز1360/37)
4. ظلم ستیزی نظامی :
تکیه ی این شاعر گران قدر، بر واقعیت های جهان است، او آرمان گرایی نیست که غرق در این آرمانها شود و حوادث و وقایع واقعی را به دست فراموشی بسپرد و این خصوصیت در ظلم ستیزی او نمود پیدا می کند :
«او در مبارزه علیه ظلم وظالم، همواره به عوامل جسمانی و خود انسانها روی داشته است و نه، بر نیروهای ماورایی و آن جهانی.»
(همان،36-35)
«سایه ای از جهان بینی تنگ و فراخ قرون وسطایی و محدویت های اندیشه ی جامعه ی فئودالی را کما بیش در آثار او می توان یافت.»
(همان،34)
5. حکمت در آثار نظامی :
مطالب حکمی و کلامی« یعنی آن چه در باب خلقت جهان، چگونگی مرگ و وضع آدمی در قبال آن، قضا و قدر و غیره چه از قول خود شاعر و چه به صورت نقل آراء حکمای قدیم در این گونه ابوا آمده است: معمولاًً اندیشه ای تازه و حی طرح و تبیین جدید به چشم نمی مورد؛ به جز تفاوتهایی در حود تأثیر گهگاهی عقاید فرقه ای … و یا به طور کلی در محدوده ی همان عناصر روساختگی پیش گفته است[است].
6. همسران نظامی :
به گواهی اشعارش در طول زندگی اش سه بار ازدواج کرده است . اما هر یک از این پیوندها پس از وفات همسر پیشین روی می دهد. او در این زمینه دیدگاهی متفاوت با آنچه مرسوم بوده است داشته است.
1- هرگز همزمان دو همسر در خانه نداشته است.
2- معشوقه و همسر در نظر نظامی یکی بوده است.
نظامی عشق را در وجود زنی می جسته است که شریک زندگی و همسر او بوده است او بر خلاف بسیاری از شاعران غنایی پرداز فارسی زبان که بنابر عقاید و سنتهای متعصبانه ی رایج در سرودهایشان نامی از همسر و بانوی خانه خود به زبان نمی آورده اند، عشق خود به همسر جوان و زیبایش را در انتهای منظومه ی عاشقانه خسرو و شیرین، به صراحت بیان می دارد و آن را جاودانه و ماندگار می سازد:
سبک رَو چون بت قِبچاقِ من بود گُمان افتاد خود کآفاق من بود
(خسروشیرین،488)
در مورد معاصران نظامی در ضمن بحث در آثار، سخن خواهم گفت اما یکی از هم عصران نظامی که با او نوشت و خواند داشت، فرمانروای شروان – شاه اخستان – هست که بخاطر هدیه ای که به نظامی پیشکش می کند، نام او در خور ذکر است و آن هدیه چیزی نیست جز کنیزک زیبایی به نام آفاق از ترکان قبچاق.
«با این هدیه که شروانشاه برای نظامی فرستاد، عشق به خانه ی شاعر راه یافت،و آفاق که نظامی او را به همسری برگزید چندی بعد پسری برای او به دنیا آورد، که محمد خوانده شد.»
(زرّین کوب1372/23-22)