دانلود پایان نامه ارشد درباره مکانیابی، حمل و نقل، نیروی کار

تشابهات موضوع اصلی علم جغرافیاست، مکانگزینی صنعتی نیز در دستور کار علم جغرافیا قرار میگیرد.
منظور از تئوریهای مکانگزینی، ارایه کلیه اصولی است که به موجب آن فعالیتهای صنعتی، مکان بهتر خود را که منطبق با حداکثر سود است تعیین میکند.
2-2-1- دیدگاههای مطرح در مکانیابی صنایع
دیدگاههای کلاسیک نوین
در این دیدگاه که از آن بعنوان اندیشه حداقلسازی هزینه نیز یاد میشود، مکانیابی بهینه صنایع صرفاً تحت تاثیر عوامل مشخص و قراردادی، نظیر دسترسی به مواد اولیه، نیروی کار، بازار و … قرار دارد. این عوامل و دیگر عوامل تولید لزوماً در یک نقطه متمرکز نبوده و جدایی فضایی آنها مستلزم پیمودن مسافت و صرف هزینه است.
براساس این دیدگاه مطالعه درباره مکانیابی صنایع در قالب اقتصاد خرد و بمنظور تعیین محل دقیق صنایع بر مبنای هزینه و منفعت مطرح است. این نگرش غالباً به هدفهای بخش خصوصی توجه دارد که همواره با هدفهای اجتماعی، سیاسی و عدالت اجتماعی نمیتواند همخوانی داشته باشد در صورت پیاده شدن فروض کلاسیک نوین تمرکز صنایع فقط در یک یا چند شهر یک کشور صورت خواهد گرفت که گرچه از دید بخش خصوصی منطقی میباشد ولی طبیعتاً هزینههای زیادی را بر اجتماع تحمیل خواهد کرد.
دیدگاه رفتاری
رفتارگرایی مکتبی استقراری در روانشناسی است که مدعی تبیین تمامی حیات روانی از طریق قوانین تعامل میان انسان و محیط است. این روش در دهه هفتاد پاسخی بود به انتقادهایی که از بعضی جنبههای تحلیل فضا میشد.
دیدگاه رفتارگرایی یک نوع رهایی از وابستگی شدید به نظرهایی بود که بر پایه انسان اقتصادی از محیط او اثر میپذیرد. رفتارگرایان بجای آنکه درصدد تغییر انسان باشند، دگرگونی محیط را پیشنهاد میکنند. آنها معتقدند این عوامل خارجی است که انسان را از هر جهت تحت کنترل قرار میدهد. از جمله کارهای آنان، تشخیص عوامل ذهنی مهمی است که در تاسیس و ادامه حیات موسسات اقتصادی موثر میباشند و از جمله ویژگیهای شاخص آن، جایگزینی رفتار رضایتبخش بجای رفتار بهینه میباشد که رضایت فرد را بجای بهینه شدن یا بیشینه شدن در نظر میگیرد. در اینگونه از رفتار، معیار ممکن است شخصی و یا غیر اقتصادی باشد.
آلن پرو که از سردمداران این نگرش است اعتقاد دارد که تصمیمات مکانیابی در شرایط گوناگون به لحاظ دانش، اطلاعات و توانایی انسانها در بکارگیری این اطلاعات اتخاذ میگردد. وی ماتریس رفتاری را بعنوان ایده جایگزین انسان اقتصادگرا در تحلیل و فهم مسایل واقعی مکانیابی ارایه مینماید. در این ماتریس تصمیمگیریها تابعی از دو بردار میباشند، یکی کمیت و کیفیت اطلاعات دریافتی و دیگری قابلیت استفاده فرد یا گروه از این اطلاعات.
دیدگاه ساختاری
بروز بحران اقتصادی در سطح جهان و پیامدهای مترتب بر بخش صنعت لزوم دیدگاه دیگری را در مطالعات صنعتی اقتضا نمود. دیدگاهی که در آن مسایل واحدهای صنعتی را در چارچوب نظام یک کشور تعیین میکند.
براساس این دیدگاه که نزدیکی خاصی با نگرش سیستمی دارد. پدیدههای گوناگون فضای زندگی را نمیتوان به صورت جداگانه و مستقل از یکدیگر مطالعه کرد بلکه هر پدیدهای جزیی از کل یک ساختار است و تنها در درون این ساختار میتوان آن را تحلیل کرد.
در مکانیابی صنعتی، دیدگاه ساختاری توجه خود را به اقتصاد سیاسی و تاثیر آن بر روی مکانیابی متمرکز میکند زیرا فضا توسط اقتصاد سیاسی تعیین مییابد و عقلایی بودن خود را از آن میگیرد بدون تردید این قبیل ساختهای فضایی بر اقتصاد سیاسی کشور اثر بازخوردی دارند.
این سه نگرش را میتوان در قالب یک نگرش فراگیر سیستمی مورد توجه قرار داد. بدین معنی که تحلیل فضای صنعتی بر مبنای نگرش رفتاری ولی در قالب روشهای کلاسیک نوین و شاخصهای مربوط انجام میگیرد و سپس با در نظر گرفتن معیارهای کلی و ویژگیهای کلی ساختار حکم نهایی استخراج میگردد (عزیزی،1388).
2-2-2- تئوریهای مکانیابی
مسأله مکان‌یابی، در سطوح استراتژیک تصمیم‌گیری بوده و اهمیت اساسی در موفقیت آن دارد.مکان مناسب نقش مهمی در رقابت‌پذیری یک شرکت در بازار داشته و باید به گونه‌ای انتخاب شود که باعث دستیابی به مزایای رقابتی و استراتژیک در مقایسه با سایر رقبا شود. پیشینه نظری مکان‌یابی تسهیلات به خوبی توسعه یافته است. از زمانی که‌ مسأله کلاسیک وبر فرمول‌بندی شده است تاکنون نظریه مکان‌یابی بخش فعالی از پژوهشهای را، مخصوصا در 30 سال گذشته به خود اختصاص داده است. در حال حاضر، مکان‌یابی تسهیلات می‌تواند به صورت بدنه بزرگی از دانش، مدل‌های متنوع، متدولوژی‌ها و تکنیک‌های حل مختلف در زمینه‌های مختلفی از جمله مهندسی صنایع، پژوهش در عملیات، مدیریت عملیات، اقتصاد شهری و علوم سیاسی دیده شود (پرتوی، 2006).
در سال‌های اخیر، تعدادی از محققین مخصوصا افرادی که در زمینه مسایل کاربردی‌ به پژوهش می‌پردازند به توسعه مسایل پایه موجود به صورت چند هدفه و بررسی آنها در این حالت پرداخته‌اند. به طور سنتی این مدل‌ها تقریبا فقط از دیدگاه‌ خصوصیات مکان، تصمیمات مربوط به جایابی را اتخاذ می‌نمایند. بررسی دقیق و گسترده‌ نرخ دستمزد، هزینه مواد و تجهیزات، هزینه‌های حمل‌ونقل و مالیات بسیار رایج می‌باشند. علاوه بر این برخی محققین مباحث کیفی مشخصی از جمله وضعیت جامعه، دسترسی به‌ نیروی کار، وجود اتحادیه‌های کارگری، مشخصات فرهنگی، کیفیت مدارس و عواملی از این دست را نیز در نظر گرفته‌اند. در سال‌های اخیر برخی از محققین این موضوع را مورد توجه قرار داده‌اند که چگونه عوامل مؤثر بر مکان‌یابی هنگامی که مسأله در مقیاس‌ بین المللی مورد بررسی قرار می‌گیرد، پیچیده‌تر می‌شوند. برخی از محققین‌ چارچوبی استراتژیک که هم معیارهای داخلی و هم معیارهای خارجی را در بر می‌گیرد، پیشنهاد داده‌اند. اما چارچوب آنها صرفا بر مبنای قضاوت کیفی بوده و نه بر مبنای تحلیل ریاضی و سیستم پشتیبانی تصمیم‌گیری (یزدانشناس و فرقانی ، 1386). تئوریهای اصلی مکانیابی در جدول 2-1 آورده شده است :
جدول 2-1 : تئوریهای اصلی مکانیابی4
نظریه
سال
ایده اصلی
شافل
(مدل جاذبه)
1878
P,D بیانگر مسافت و جمعیت میباشد.
M_ij=(P_i P_j)/(D_ij^2 )
لانهارد
1882
حداقل سازی مجموع هزینه های حمل و نقل
آلفرد وبر
1909
حداقل سازی هزینه ها با توجه به عوامل حمل و نقل و نیروی کار و تجمع گرایی صنعتی
تئوری کریستالر
1920
توجه به عامل تقاضا و مسافت مشخصی برای مصرف کنندگان به میزان تمایل آنان
اسمیت
1927
با استفاده از خطوط هم هزینه ، منحنی هزینه و منحنی درآمد مکان بهینه را تعیین نمود
پالاندر
1935
رابطه بین هزینه حمل و نقل و بعد مسافت را مورد توجه قرار داد. به تفاوت نرخ حمل و نقل هم توجه کرد
ادگار هوور
1937
رابطه میان قیمت و میزان دسترسی به بازار را مورد توجه قرار داد
رنر
1947
دسته بندی صنایع بر اساس میزان اهمیت هر یک از عوامل – دسته بندی صنایع بر اساس ضابطه های مکان یابی
آگوشت لوچ
1940
توجه به عامل تقاضا و تاثیر آن در مکان یابی
شادونت
1954
توجه به سه عامل توزیع جمعیت/ عرضه نیروی کار/ مواد اولیه در مکان یابی صنایع
هیچکاک
1955
حداقل سازی هزینه حمل و نقل در شرایطی که چندین بازار وجود دارد
گرینهات
1956
مکان یابی در نقطه ای که منحنی های هزینه و درآمد بیشترین فاصله را از یکدیگر دارند
والتر ایزارد
1967
توجه به تمایلات منطقی در مکان یابی صنایع با بررسی و تشریح ویژگی های صنایع
راوسترون
1968
توجه به سه بعد محدودیت طبیعی / اقتصادی / توانایی کاربرد اطلاعات
پرو
1977
توجه به دو مقوله میزان کیفیت دسترسی به اطلاعات و توانایی کاربرد اطلاعات
ویلسون
1977
توجه به عوامل رقابتی و استراتژیک در مکان یابی صنایع
روستو
1980
توجه به چرخه تولید و ارتباط آن با اهمیت هر یک از عوامل
وبر
1984
توجه به تاثیر مقوله عدم اطمینان در مکان یابی صنایع
2-2-3- مدلهای مکانیابی
بطور کلی مدلهای محاسباتی، از متغیرها، ثابتهای عددی و الگوریتمها و با روشهای محاسبه تشکیل شدهاند سادهترین مدلها در جغرافیای اقتصادی، مدلهای مربوط به محاسبه تعیین مکان بهینه در چارچوب نظریهای حداقل هزینه هستند. چنانچه در فرایند تولید تنها دو عامل سرمایه (c) و نیروی کار (l) مشارکت داشته باشند و مقادیر مورد نیاز از هر یک از ملزومات تولید و هزینههای دریافت هرواحد از این عوامل به ترتیب (Uc) و (Ul) و (QL) و (Qc) در نظر گرفته شوند در این نوع صورت مدل محاسباتی (2-1) صادق خواهد بود :
TC = Qc.Uc + Ql.Ul
Qc : هزینه دستمزد هر واحد نیروی کار
QL : سرمایه
Uc : هزینه دریافت هر واحد نیروی کار
Ul : هزینه دریافت هر واحد سرمایه
بدین ترتیب مکان بهینه با توجه به تنوع مکانهای جایگزین و ترکیب متنوع عوامل تولید، مکانی خواهد بود که در آن براساس مدل محاسباتی ذکر شده هزینههای کلی با حداقل میزان ممکن برآورد گردد. مدلها همواره جنبه محاسباتی ندارند بلکه در مواردی به صورت شماتیک نیز نشان داده میشود.
نمایش شماتیک مدل حداقل هزینه با توجه به دادهها و ملزومات و متغیرها مطابق شکل 2-1 است :
نمونه دیگر مدلهای ساده مکانیابی، مدل اسمیت در ارتباط با تعیین وزن و تراکم صنایع است. براساس این مدل (مدل 2-2) وزن هر صنعت در هر ناحیه رابطه مستقیم با میزان دسترسی به نیروی (L) و اندازه بازار محلی (M) دارد.
X = a + bL + cm
X: وزن و یا تراکم صنعتی در یک ناحیه L: شاخص دسترسی به نیروی کار
a,b,c : ضرایب ثابت m : شاخص اندازه بازار محلی
اساس این مدل همبستگی چند متغیره است که با توجه به اندازه ضرایب a,b,c مناسبترین خط همبستگی بگونهای که بیشترین نقاط و مشاهدات را دربرگیرند و کمترین باقی مانده را عرضه دارد ترسیم میشود (عزیزی،1388).
2-2-3-1- انواع مدلهای ریاضی مکانیابی
انواع مدلهای ریاضی مکانیابی در جدول 2-2 آورده شده است :
جدول 2-2 : مدلهای ریاضی مکانیابی5
مدل ریاضی
حالت مدل
نوع تابع
کاربرد ویژه
ارزشدهی به عوامل کیفی
ایستاتیک/کیفی/غیرخطی
حداکثر کردن ارزش
مکانیابی طرح و پروژههای ملی
برنامهریزی عدد صحیح (تخصیص)
ایستاتیک / کمی
حداقل کردن هزینه حمل و نقل
هنگامی که محل استقرار تجهیزات مکانهای مشخصی هستند و ارتباط فقط بین وسایل جدید و تسهیلات موجود برقرار است بکار میرود همچنین جانمایی کالا در انبار
مکانیابی با حداقل هزینه
ایستاتیک/کمی
/قطعی
حداقل کردن هزینه کل
اگر علاوه بر تعیین محل تسهیلات لازم را نیز بخواهیم تعیین کنیم این مدل کاربرد دارد
مدل افرویسمن وری
استاتیک/کمی
/قطعی
حداقل کردن هزینه کل
وقتی بخواهیم مدل غلاوه بر تعیین محل وسایل، تعداد بهینه لازم را نیز تعیین کند.
مدل پوشش دادن
استاتیک/کمی
/قطعی
حداقل کردن هزینه استقرار
احداث مراکز ایمنی و آتشنشانی، مراکز درمانی و پلیس،بانک از کاربردهای این مدلها میباشند.
تخصیص مضاعف
استاتیک / کمی/ قطعی
حداقل کردن هزینه کل
وقتی علاوه بر ارتباط تسهیلات جدید و قدیم بین خود تسهبلات جدید هم ارتباط وجود دارد بیشتر جابجایی وسایل و تجهیزات درون کارخانهای بکار میرود
مدلهای جاذبه
استاتیک/کمی
/قطعی
حداکثر کردن ارزش
جهت مکانیابی خردهفروشی با توجه به نواحی مسکونی و مراکز خرید کاربرد دارد.
از کاربردهای مهم آن در برنامهریزی حمل و نقل است.
مدلهای احتمالی
استاتیک/کمی
/احتمالی
حداقل کردن هزینه کل
برای حل مسایل مکانیابی طرح با ظرفیت محدود و نامحدود با در نظر گرفتن تقاضای احتمالی بکار میرود
برنامهریزی آرمانی
استاتیک/کمی/
قطعی
هر نوع تابع هدف خاص
عملکرد چندگانه و چندبعدی یک واح

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *