تحقیق درمورد دستور زبان فارسی و ادبیات فارسی

دانلود پایان نامه
2-3-5-ویژگی های ظاهری حروف اضافه
از ویژگی های ظاهری این حروف این است که معمولا بر سر اسم، مصدر، ضمیر، قید و گاهی به ندرت بر سر صفت درمی آیند؛ این حروف گاهی بر سر حروف اضافه ی دیگری در می آیند که بسیاری از دستورنویسان بر این باورند که این امر به منظور تقویت حرف اصلی، صورت می گیرد؛ مانند حرف اضافه ی “بجز” که برخی حرف «به» را حرف زائد می دانند که تنها برای تأکید آمده است؛ هیچ گاه روی کلمه ی بعدی، اضافه نمی شوند که در غیر این صورت، ترکیب اضافی را تشکیل می دهند و اغلب آن ها قبل از متمم قرار می گریند به جز «را» که همیشه بعد از متمم قرار می گیرد؛ به لحاظ ساختاری، حروف اضافه معمولا بسیار کوتاه و اغلب به صورت یک هجای کوتاه “به، از، تا و …” هستند.
در کنار حروف اضافه ی ساده، برخی از حروف ساختار پیچیده تری دارند و از چند واژه به وجود آمده اند؛ مانند: “از بین ، به خاطر ، …
2-3-6-ساختمان حروف اضافه و انواع آن
اغلب دستورنویسان فارسی زبان، حروف را از لحاظ ساختمان به دو قسم “ساده و مرکب” تقسیم کرده اند؛ این در حالی است که خطیب رهبر، حروف اضافه را به سه دسته تقسیم می کند:
1. حرف وابستگی (حرف اضافه) ساده
2. حرف وابستگی مرکب
3. شبه حرف وابستگی
خطیب رهبر، حرف وابستگی ساده را حروفی می داند که یک کلمه باشند؛ مانند: “از، الا، اندر، ایدون ،به ، باز، بر، بی، تا، جز، چون، چو، در، را، زی، فا، فرا، فرو، کسره ی اضافه، که، مگر، واو قسم، وا”. ( خطیب رهبر، همان: 68)؛ اما برخی بر این باورند که تعداد حروف اضافه کمتر از پانزده حرف است؛ مانند: “از، الا، الی، با، بر، برای، به، بی، تا، جز، چون، در، مگر”.(طبیب زاده، همان: 291)
ذکر دقیق تر این حروف را در کتاب “گفتارهایی درباره دستور زبان فارسی” از فرشیدورد می توان یافت که در آن حروف اضافه ی ساده عبارتند از: “به، از، با، بر، بی، تا، جز، چون، (به معنای مثل )، در، کسره ی آخر، برای، را” اما حروفی نظیر “الا، زی، فا، فرا، فرو، وا” را حروف اضافه ای می داند که در قدیم بوده اند و امروزه تقریبا استعمال آن ها متروک شده است. (فرشیدورد، همان: 65)؛ این در حالی ست که بسیاری از پژوهشگران، حروف اضافه ساده ی رایج و فعال زبان فارسی امروز را فقط چند حرف می دانند که شامل این حروف هستند: ” از، به، با، در، بی، را، تا”.
آژیده مقدم، حروف اضافه ی ساده را حروفی می داند که تک واژه ای هستند و به اجزای کوچک تر حرفی تجزیه نمی شوند و در واقع صورت تحول یافته ای هستند از یک واژه ی بسیط در دوره ی باستان. (مقدم، 1384: 67)؛ وی در این مقاله، ساختمان حروف اضافه ی ساده را در زبان های پهلوی ساسانی و فارسی میانه ی ترفانی بررسی می کند؛ همچنین در این مقاله، روند تحولات حروف اضافه را از زمان باستان تا دوره ی فارسی میانه می توان لمس کرد؛ در آن زمان، این حروف ماهیت قیدی داشته اند، تصریف نمی شده اند و صورت ثابت داشته اند و دارای انواع گوناگونی بوده اند که برخی از آن ها علاوه بر عملکرد به عنوان حرف اضافه، به عنوان قید، پیشوند فعل، پیشوند اسمی و حرف ربط نیز به کار می رفته اند اما با تحول زبان از دوره ی باستان به میانه بر اهمیت نقش حروف اضافه افزوده شد و استقلال بیشتری یافت.
در مقابل حروف اضافه ی ساده که تعداد آن ها محدود است، حروف اضافه ی مرکب قرار دارد، گر چه برخی از پژوهشگران عرصه ی زبان و ادبیات فارسی اصطلاح “مرکب” را قبول ندارند و به جای آن “حروف اضافه ی گروهی” را به کار برده اند؛ مثلا علی اشرف صادقی، معتقد است که چون در زبان فارسی کلمه “مرکب” بیشتر مفید معنی ترکیب مزجی است اصطلاح مرکب را کنار گذاشته و از “حرف اضافه ی گروهی” استفاده کرده است. ( صادقی، همان: 443 )
حروف اضافه ی مرکب در فارسی معمولا به دو طریق ساخته می شود:
الف . از ترکیب دو یا سه حرف اضافه ی ساده با هم؛ مانند: “تا به”، “بجز” .
بسیاری از دستور نویسان این ترکیب را حرف اضافه ی مرکب نمی دانند و معتقدند حرف “به” برای تقویت آمده است. (همان) این در حالی است که در بسیاری از کتاب ها و پژوهش ها، حرف “بجز” را جزء حروف اضافه ی مرکب آورده اند.
ب. از ترکیب یک حرف اضافه ی ساده و یک اسم با قید و کسره ی اضافه؛ مانند: “به دنبالِ” و این طریقه ی اخیر، کاربرد بیشتری در زبان فارسی دارد.
الهام باقری در کتاب خود تحت عنوان “زبان و نگارش فارسی” بیان می دارد که حروف اضافه ی مرکب به سه روش ساخته می شود:
الف. با آمدن دو حرف اضافه ی پیاپی؛ مانند: “تا به”
ب. حرف اضافه + پایه ی واژگانی + کسره ی اضافه؛ مانند: “از کنارِ”
ج. پایه ی واژگانی + حرف اضافه؛ مانند: “عطف به، نظر به”. (باقری، 1388: 50)
معمولا پربسامدترین حروف اضافه ی مرکب، حرف اضافه ی ساده ی خود را از دست داده اند؛ مانند: “بسوی … سوی ” و این در زبان گفتاری نمود بیشتری پیدا می کند.
آژیده مقدم در مقاله ی مذکور بیان می دارد که حروف اضافه ی مرکب از دو جزء تشکیل شده است و حاصل تحول دو واژه یا یک واژه با یک تک واژ از زمان باستان است.(مقدم، همان: 69)
قسم سوم از حروف اضافه که دکتر خطیب رهبر بدان اذعان دارد “شبه حرف وابستگی” یا “شبه حرف اضافه” است که از دو طریق ساخته می شود:
الف. از به هم پیوستن یک یا دو حرف اضافه ی ساده با یک اسم؛ مانند: “از راهِ”؛ که این ترکیب معادل حرف اضافه ی “به” می باشد؛ این طریق کاربرد بیشتری نسبت به روش بعدی دارد.
ب. از ترکیب یک صفت یا یک ضمیر اشاره با یک حرف اضافه؛ مانند: “گذشته از”