فایل – بررسی میزان استفاده متخصصان مراکز تحقیق و توسعه صنعت خودروی ایران از کتابخانه ‌های وابسته- قسمت …

ماهیت وجود کتابخانه‌های تخصصی در سازمان مادر به این معنی است که نیاز اطلاعاتی در کتابخانه‌های تخصصی نسبت به کتابخانه‌های عمومی (برای مثال) متغیرتر است؛ بنابراین کتابخانه‌های تخصصی نسبت به نیازهای استفاده‌کنندگانشان حساس‌تر هستند.
انعطاف‌پذیری ساختار درونی کتابخانه‌های تخصصی، آنها را قادر می‌سازد تا سریع‌تر به تغییر نیازهای استفاده‌کنندگان پاسخ دهند.
انواع داده‌ها و بسته‌های اطلاعاتی که [در کتابخانه‌های تخصصی] به کار می‌روند نسبت به بیشتر خدمات رایج تنوع گسترده‌تری دارد.
اخص بودن موضوعات مرتبط با کتابخانه‌های تخصصی، شناختِ با جزئیات بیشتری را نسبت به رفتار استفاده‌کنندگان در موضوعات گوناگون ارائه می‌دهد.
از آنجا که کتابخانه‌های تخصصی ارتباط نزدیک‌تری با فرایند پژوهش که منبع تقاضای کاربران می‌باشد دارند، در نتیجه جایگاه مناسب‌تری برای بررسی می‌باشند (اکسون، ۱۹۹۳).
همچنین کتابخانه‌های تخصصی مشکلات پژوهشی ویژه‌ای دارند:
آنها دچار کمبود منابع پژوهشی هستند
کمبود عمومی بودجه از فراهم کردن خدمات ایده‌آل جلوگیری می‌کند
اغلب، تعداد استفاده‌کنندگان برای تولید نتایج آماری چشمگیر بسیار کم است (اکسون، ۱۹۹۳).
۲-۴ تحقیق و توسعه
در دنیای امروز، برای هر ملتی جهت ادامه حیات و بقای خود و نیل به خوداتکایی، استقلال و تسلط بر سرنوشت و حفظ آرمان‌ها و دستیابی به توسعه درون‌زا راهی جز تحقیق و پژوهش وجود ندارد. رشد تحقیقات توسعه‌ای و استقرار آن در صنعت در قالب واحدهای تحقیق و توسعه تقریباً از ابتدای قرن حاضر در کشورهای صنعتی آغاز گردید و پس از جنگ جهانی دوم وارد مرحله تازه‌ای شد و ثمره آن ارتباط قوی‌تر از پیشِ دانش با فناوری و تولید بود. آنچه مسلم است، در قرن آینده پایگاه فناوری، عامل تشخیص کشورهای پیشرفته جهان از کشورهای کم‌تر توسعه یافته و جداسازی کشورهای غنی از کشورهای فقیر خواهد بود و توسعه اقتصادی پایدار، تنها از طریق توسعه فناورانه به دست خواهد آمد و تردیدی نیست که این امر مهم، تنها با ایجاد یک فضای ملی تحقیق و توسعه و افزایش نسبت‌ها در شاخص‌های سرمایه‌گذاری، نیروی انسانی، اطلاعات و اطلاع‌رسانی در تحقیق و توسعه امکان‌پذیر خواهد بود (شریفی و رضایی، ۱۳۸۶).
بین تحقیق و توسعه و میزان پیشرفت هر کشوری، رابطه‌ی مستقیم وجود دارد. کشورهایی که در زمینه‌ی تحقیق و توسعه بیشترین هزینه‌ها را متحمل شده‌اند، آنهایی هستند که صاحب فناوری و صنایع پیشرفته‌اند. به عنوان یک شاخص، آمریکا در طول ۲۰ سال گذشته بیشترین هزینه تحقیق و توسعه را در بین کشورها انجام داده است. در ایران هم به خاطر ضرورت و اهمیت موضوع، همه ساله اعتباراتی جهت تحقیقات از محل بودجه عمومی دولت هزینه می‌شود (شریفی و رضایی، ۱۳۸۶). در ایران قبل از پیروزی انقلاب اسلامی کمتر تلاشی برای انجام فعالیت‌های تحقیق و توسعه به چشم می‌خورد و فقط در خلال سالیان پس از انقلاب اسلامی و به ویژه در طول جنگ تحمیلی، گرایش به فعالیت‌های تحقیق و توسعه و تلاش برای خوداتکایی فنی موجب صرف امکانات و منابع زیادی به امور تحقیقات صنعتی گردیده است. از طرف دیگر پس از پایان جنگ تحمیلی و آغاز دوران بازسازی کشور و جبران نارسایی‌های تولیدی گذشته، درصد زیادی از مدیران واحدهای صنعتی تحت پوشش دولت برای بازسازی و توسعه منابع خویش متقاضی تاسیس واحدهای تحقیق و توسعه شدند (ملک‌زادگان، ۱۳۸۴).
مطالعات نظری و تجربی نشانگر آن است که عامل حیاتی رشد و توسعه اقتصادی، پیشرفت‌های علمی و فناورانه، و کلید این پیشرفت‌ها نیز، تحقیق و توسعه است. نمودار شماره ۱ نقش اصلی تحقیق و توسعه را در پیشرفت فناوری نشان می‌دهد. فرآیند خلق یا تولید فناوری با نقش تحقیق و توسعه از تشخیص نیاز و پیگیری ایده و آگاهی شروع می‌شود و تا هنگامی که ایده یا اندیشه نو به محصولات و خدمات قابل عرضه در بازار و یا به فرآیند یا نظام فناوری تازه تبدیل شود ادامه می‌یابد (شریفی و رضایی، ۱۳۸۶).
دانش توسط انسان بسط داده شده و منتقل می‌شود. لذا منابع انسانی ستون اصلی توسعه هر کشوری را تشکیل می‌دهد. امروزه سرمایه‌های انسانی از مهمترین سرمایه‌های کشورهای جهان به شمار می‌روند. به طور قطع، یکی از مهمترین عوامل پویایی و رشد سازمان‌ها، مراکز علمی و دانشگاه‌ها، نیروی انسانی محقق آنها می‌باشد. به همین دلیل درک نیازهای اطلاعاتی و رفتار اطلاع‌یابی این محققان و متخصصان درگیر در امر تحقیق و توسعه از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است (شریفی و رضایی، ۱۳۸۶).
نمودار ۲-۱ نقش اصلی تحقیق و توسعه در پیشرفت فناوری (شریفی و رضایی، ۱۳۸۶)
۲-۴-۱ تعریف تحقیق و توسعه
مفهوم تحقیق و توسعه از آغاز سده بیستم به طور جدی مورد توجه و بحث قرار گرفته است و از آن زمان شروع بسیاری از نظام‌های تولید صنعتی بوده است. از دیدگاه سازمان همکاری اقتصادی و توسعه[۳۰]، تحقیقات به سه دسته تقسیم می‌شوند:
تحقیقات پایه‌ای: به همه‌ی پژوهش‌های نظری و تجربی اطلاق می‌شود که برای کسب دانش پایه‌ای مربوط به حوادث و پدیده‌های عینی انجام می‌شود. بدون این‌که پژوهشگران و دانشمندان از قبل هیچ گونه کاربرد احتمالی برای کارشان متصور باشند.
تحقیقات کاربردی: به آن دسته از پژوهش‌های ابداعی اطلاق می‌شود که هدف اصلی آنها کسب دانش جدید در زمینه‌ی کاربردهای علمی است.
تحقیقات توسعه‌ای: شامل فعالیت‌های نظام‌مند مبتنی بر دانش موجود است که از تحقیقات و یا تجربه علمی حاصل شده و با هدف ساخت محصولات جدید یا توسعه فرایندهای جدید شکل گرفته است (انالوئی چادگانی، ۱۳۸۰).
تحقیق و توسعه اصطلاح عامی است که فعالیت‌های بسیار گسترده‌ای را از تکوین فناوری جدید، ابداع اختراع، بهبود کمی و کیفی محصولات و خدمات تا کاربردهای صنعتی، اقتصادی، اجتماعی آنها را به منظور تامین نیازهای روزافزون جوامع بشری در بر می‌گیرد و دارای ابعاد بسیار وسیع انسانی، فنی، ابزاری (مادی)، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و غیره می‌باشد که هر یک به نوبه خود ابعاد دقیق‌تر و گسترده‌تری را در برگرفته و مستلزم آگاهی‌های اجتماعی، علمی، فنی، تحقیقی، برنامه‌ریزی دقیق و مدیریت کارا برای حصول نتیجه‌ی مطلوب می‌باشد (زاهدی، ۱۳۶۸).
یونسکو تحقیق و توسعه را چنین تعریف کرده است: «هر گونه فعالیت منسجم و خلاق در جهت افزایش سطح دانش و معرفت علم اعم از دانش مربوط به انسان، فرهنگ، جامعه و استفاده از این دانش برای کاربردهای جدید» (ملک‌زادگان، ۱۳۸۴).
مراحل انجام تحقیقات کاربردی در رشته‌های علوم، فنون و صنایع شامل مراحل زیر می‌باشد:
منبع‌یابی‌های علمی در سطح وسیع ملی و بین‌المللی به منظور دستیابی به آخرین اطلاعات، اختراعات و اکتشافات و نتایج تحقیقات به دست آمده و منتشر شده، به منظور جلوگیری از دوباره‌کاری و کوتاه کردن راه برای رسیدن به اهداف نهایی.
تحقیقات آزمایشگاهی به منظور دستیابی به روش‌های آزمایشات اولیه و اطلاعات لازم برای طراحی، ساخت و راه‌اندازی واحدهای نمونه یا نیمه صنعتی.
تحقیقات نیمه صنعتی به منظور پیاده کردن اطلاعات به دست آمده در آزمایشگاه در یک واحد نیمه صنعتی در جهت دستیابی به اطلاعات علمی، فنی لازم برای طراحی و ساخت یک واحد صنعتی.
طراحی، ساخت، نصب و راه‌اندازی واحدهای تولیدی صنعتی به منظور توسعه (زاهدی، ۱۳۷۵).
در همه‌ی مراحل بالا به ویژه مرحله‌اول پژوهشگران به اطلاعات سازماندهی شده نیاز دارند.
۲-۴-۲ نقش اطلاعات در تحقیق و توسعه
عوامل متعددی در تعیین کمی و کیفی توسعه‌ی علمی کشورها نقش دارند. تعداد دانشگاه‌ها، تعداد دانشجو، تعداد پژوهشگر، تعداد کتابخانه‌ها و کتب موجود در آنها، تعداد نشریات ادواری موجود، تعداد مقالات علمی، تعداد گردهمایی‌های ملی در سال، بودجه تحقیقات و… بنابراین همان‌گونه که ملاحظه می‌شود نقش اطلاعات (کتابخانه‌ها، کتاب‌ها، مقالات و…) در توسعه‌ی علمی کشور، سرنوشت‌ساز و قطعی است (روشن‌بین، ۱۳۷۹: ۱۰).
توسعه‌ی صنعتی به نتایج تحقیقات علمی برای تولیدکنندگان و توسعه‌ی محصولات جدید وابسته است و در این راستا، نوآوری کلید بقای صنعت در عرصه رقابت در تولید می‌باشد. موفقیت همه‌ی این‌ها در گرو دستیابی به آخرین اطلاعات و انتقال آن به فرایند تولید می‌باشد. این در حالی است که جامعه‌ی صنعتی در حال گذر به جامعه فراصنعتی است و اطلاعات و صنایع اطلاعات‌مدار، نقشی تعیین‌کننده و تاثیرگذار دارند. روند توسعه با وجود اطلاعات تسریع می‌شود (حسن‌زاده، ۱۳۸۵).
مراکز تحقیق و توسعه در کارخانجات هسته‌ی اولیه‌ی فعالیت‌های تحقیقاتی در بخش صنعت هستند. این مراکز به طور عمده فعالیت‌های متعددی از قبیل ارتقا کیفیت محصول، طراحی محصول جدید، بهینه‌سازی فرایندها، انتقال و جذب فناوری‌ها، کسب دانش فنی برای تولید و غیره را در چارچوب سیاست‌های صاحبان صنایع دنبال می‌نمایند. وجود واحدهای تحقیق و توسعه در صنعت نقش مهمی در ارتقا سطح کیفی و کمی محصولات کارخانجات ایفا می‌کند (انالوئی چادگانی، ۱۳۸۰: ۷). تحقیق و توسعه همواره به عنوان یکی از راه‌حل‌ها جهت حل تنگناهای موجود در صنعت مطرح بوده است. اصولاً صنعت بدون تحقیق و توسعه در دنیای پیشرفته چون قایق بدون پارو می‌ماند که امکان پیشرفت آن به هیچ وجه متصور نیست. برای موفقیت و پیشرفت واحدهای تحقیق و توسعه، بالا بردن مهارت و دانش لازم در متخصصین و گروه‌های کاری ضروری است (اکبری عمرو آبادی و زندآور، ۱۳۸۶).
تفکیک امر تحقیق از اطلاع‌رسانی امکان‌پذیر نیست، زیرا ریشه‌های تحقیق، در اطلاعات و دانش سازمان‌یافته توسط کتابداران و اطلاع‌رسانان شکل می‌گیرد و حاصل تحقیق نهال نورسی به مجموعه بسامان اطلاعات و دانش تقدیم می‌دارد. اطلاع‌رسانی در گذشته و آینده‌ی تحقیق حضور فعال دارد. تحقیق ابهام موجود در اطلاعات و دانش را در مقطعی خاص برطرف می‌کند و یا جای خالی در مجموعه اطلاعات و دانش موجود را پر می‌کند و یا بر ابهام موجود در مجموعه اطلاعات و دانش می‌افزاید و یا بدون تغییر در وضعیت موجود اطلاعات و دانش فقط با حضور خود در آلوده کردن اطلاعات و دانش سهیم می‌شود. اطلاع‌رسانی، با سازماندهی انبوه اطلاعات و دانش موجود، گره‌های گشوده و ناگشوده در دانش را می‌نمایاند و تحقیق با آگاهی از گره‌های ناگشوده به اتکا نظریه‌های قدرتمند، قوانین اثبات‌پذیر و روش‌های برخوردار از قواعد منطقی در راه بازگشایی گره‌های ناگشوده قدم می‌گذارد. حاصل تحقیق هر چه که باشد، از طریق اطلاع‌رسانی جای خود را در مجموعه‌ی بسامان اطلاعات و دانش تعیین می‌کند و احتمالاً بستر جدیدی برای تحقیق‌‌های بعدی فراهم می‌آورد (دیانی، ۱۳۷۹: ۳۳).
اطلاعات و تحقیق منشا واحد و مقصد واحدی نیز دارند. هدف هر دو شناخت واقعیت و بهره‌گیری از آن برای بهبود زندگی و یا استفاده بهینه از امکانات زندگی است. اطلاع‌رسانی بر آن است تا با ارائه اطلاعات درست، مناسب و به موقع زمینه را برای تصمیم یا رفتار درست فرد یا اجتماع فراهم کند و تحقیق نیز با چنین هدفی انجام می‌شود (دیانی، ۱۳۷۹: ۳۴).
تغییرات کیفی و کمی در کیفیت و کمیت زندگی انسان‌ها در دهه‌های گذشته از سویی و توجه روزافزون جوامع بشری به دانش و مجاری تولید دانش یعنی تحقیق در همین دوران، بیانگر رابطه‌ی نسبی بین این دو است. در هر کشوری که بر رابطه‌ی تحقیق و توسعه عملاً بیشتر تاکید می‌شود، هم رشد اطلاع‌رسانی و هم رشد تحقیقات بیشتر از کشورهایی است که به رابطه‌ی این دو در عمل کمتر توجه می‌شود (دیانی، ۱۳۷۹: ۳۶).
نخستین وجه تمایز کشورهای توسعه یافته با کشورهای توسعه نیافته، در میزان تولید، سازماندهی و کاربرد اطلاعات است. اطلاعات به عنوان یکی از منابع ضروری جهت پیشرفت‌های علمی و فنی هر کشور به شمار می‌رود (سلیمی، ۱۳۸۰). اطلاعات را در کنار مواد اولیه، انرژی و نیروی انسانی، یکی از عناصر اساسی مورد نیاز برای توسعه کشورها دانسته‌اند. اگر جامعه‌ای خواهان پیشرفت و توسعه است، ناگزیر از پیشرفت علم و فناوری است و اطلاعات ابزار چنین تحولی است. اطلاعات نیز متقابلاً، از پیشرفت علم و فناوری بهره می‌گیرد. ناکامی بسیاری از پروژه‌های پژوهشی و اجرایی، تا اندازه‌ی زیادی، ناشی از کافی نبودن اطلاعات در دسترس است (میرزائی، ۱۳۶۸). دستیابی به اطلاعات و انتقال آن در شکوفایی اقتصادی، علمی، فرهنگی و سیاسی یک جامعه نقش اساسی دارد. کسب اطلاعات در زمان مناسب، از هدر دادن انرژی و سرمایه‌های فکری و ملی جامعه جلوگیری می‌کند (سلیمی، ۱۳۸۰). کارایی انسان بدون استفاده از اطلاعات، کاهش‌پذیر و محدود است. اطلاعات، خود موجب اطلاعات تازه می‌شود و دانشمندان با تحقیقات خود اطلاعات موجود را اعتبار و تازگی می‌بخشند. محقق باید از آنچه که دیگر محققان تا زمان او انجام داده‌اند، آگاه شود تا واقعاً بتواند تحقیق کرده و کار تازه‌ای ارائه کند. در ایران، محققین از کار و نتایج تحقیقات یکدیگر تنها برحسب اتفاق، ممکن است آگاه شوند (دهکردی و حبشی زاده، ۱۳۶۸).
۲-۴-۳ کتابخانه‌های مراکز تحقیق و توسعه
امروزه توجه به تحقیق جهت دستیابی به خودکفایی صنعتی بیشتر گشته و سعی شده تا با تاسیس و تقویت کتابخانه در مراکز تحقیقاتی این نقصان عظیم اطلاعاتی موجود در سطح کشور از بین رفته و راه جهت پیشرفت و رسیدن به خودکفایی هموار گردد. اما، تنها با اختصاص بودجه و مکانی به کتابخانه در مراکز تحقیقاتی و ارائه‌ی آمارهای کمی مسئله‌ی مهم رساندن اطلاعات به پژوهشگر حل نمی‌گردد.
تعداد اطلاعات خام (داده) که فقط موجودیت دارند و مورد پردازش دقیق قرار نگرفته‌اند، فقط بخشی از یکی از شاخص‌های توسعه‌ی علمی کشور را تشکیل می‌دهند و لذا اطلاعات باید به گونه‌ای ساماندهی شوند که در کوتاه‌ترین زمان ممکن، با حداکثر دقت ممکن و توسط نیازمندترین جستجوگران قابل بازیابی باشند. بر همین اساس آمار کمی کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی دلیل بر آن نیست که این آمار نقشی قاطع در توسعه‌ی علمی کشور دارند. کتابخانه‌های نابسامان، با مدیریت مقطعی و غیرعلمی، و به تبع آن با پرسنل غیرمتخصص و ناماهر، با انبوهی از اطلاعات سرگردان نمی‌توانند نقش بسزایی در توسعه‌ی علمی کشور داشته باشند. هیچ‌گونه توسعه‌ای، از جمله توسعه‌ی علمی، بدون وجود اطلاعات امکان‌پذیر نخواهد بود. در نتیجه کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی فعال و پوینده نقش موثری در توسعه‌ی علمی و پایدار کشور دارند (روشن بین، ۱۳۷۹: ۱۱).
کتابخانه‌ها و مراکز اسناد در مراکز تحقیق و توسعه به لحاظ اینکه مواد و منابع اطلاعاتی مورد نیاز بخش تحقیقات را در خود ذخیره کرده‌اند، سهم عمده‌ای در پشتیبانی نظام تحقیقاتی دارند و به همین جهت آگاهی از وجود آنها و زمینه موضوعی مجموعه‌شان برای پژوهشگران و موسسات پژوهشی دارای اهمیت بسیار است (مهدوی، ۱۳۶۸).
کتابخانه‌های مراکز تحقیق و توسعه از نوع کتابخانه‌های تخصصی هستند و اهداف و وظایفی مشابه به آن دارند. لذا مباحثی که در بخش‌های قبلی در مورد کتابخانه‌های تخصصی بیان شد در مورد کتابخانه‌های مراکز تحقیق و توسعه نیز باید صادق باشد. از میان انواع کتابخانه‌های تخصصی، کتابخانه‌ها مراکز تحقیق و توسعه، به دلیل داشتن ارتباط مستقیم با فرایند رشد و توسعه کشور دارای اهمیت ویژه‌ای هستند و لازم است که بیش از پیش به آنها پرداخته شود. این پژوهش در نظر دارد تا با بررسی وضعیت چند کتابخانه از این نوع، راهکارهایی برای بهبود وضعیت موجود ارائه کند.

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.