از دیدگاه قرآن و گروه اجتماعی

دانلود پایان نامه

أَنتَ أَخِی فِی الدُّنیَا وَالآخِرَهِ وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالحَقِّ مَا أَخَّرتُکَ الا لِنَفسِی أَنتَ أَخِی فِی الدُّنیَا وَ الآخِرَهِ‏ (النیشابوری، 1411هـ ، ج3: 132).
ترجمه: تو برادر من در این جهان و سراى دیگر هستى. به خدایى که مرا به حق برانگیخته است، من کار برادرى تو را به عقب انداختم که تو را برادر خود انتخاب کنم، اخوتى که دامنه آن هر دو جهان را فرا گیرد.
عملیات بینامتنی: انعقاد پیمان برادری میان مسلمان (مهاجرین، انصار) در مدینه به عنوان یکی از مهمترین و نخستین اقدامات سیاسی، اجتماعی پیامبر اسلام(ص)، پس از هجرت از مکّه به مدینه از اهمّیت ویژه‌ای برخوردار است که رمز تشکیل امّت واحده در صدر اسلام را در خود نهفته دارد. پیامبر(ص) به یاری انصار به عنوان یک گروه اجتماعی خارج از مکّه توانست، پایگاه قدرتمندی برای حمایت وی و یارانش در مقابل اشراف مکّه فراهم کند و همچنین موقعیّت حسّاس شهر یثرب برای پیامبر(ص) اهمیّت ویژه‌ای داشت. عقد و پیمان اخوّت دینی، دشمن‌های دیرینهی نسبی و اختلافات قبیله‌ای را کاهش می‌داد، رسوم جاهلی و اسباب تفاخر را درهم می‌شکست، امتیازات نسبی را از بین می‌برد و روحیهی صفا و برادری دینی جانشین آن می‌شد(ر.ک: زرگری نژاد، 1387ش: 349-347). این بیت از شعر عبدی به عقد و پیمان اخوّت بین مسلمانان در صدر اسلام اشاره دارد، که در این ماجرا مسلمانان با یکدیگر پیمان برادری میبستند. بر همین اساس پیامبر اکرم(ص)، علی(ع) را به عنوان برادر دینی و دنیایی و اخروی خویش انتخاب کرد، و به علی(ع) اشاره کرد، که من پیمان برادری تو را به تأخیر انداختم تا تو را به عنوان برادر خود انتخاب کنم. عبدی نیز به همین مطلب در شعر خویش اشاره دارد. رابطهی بینامتنی این فراز از شعر عبدی با کلام رسول اکرم(ص) معنوی و از نوع نفی متوازی است؛ مبنی بر اینکه شاعر از مضمون کلام در شعر خویش برای بیان مقصود خویش بهرهمند گشته است.
متن حاضر:
لَولاهُم مَا رَفَعَ اللهُ السَّمَا
وَ لا دَحَا الأَرضُ وَ لا أَنشَأَ الوَرَی
(الأمین، 1403هـ، ج9: 270)
ترجمه: اگر شما اهل بیت(ع) نبودید خداوند نه آسمان را خلق میکرد و نه زمین را میگستراند و نه انسان را میآفرید.
متن غایب:
لَولاک لَمَا خَلَقتُ الاَفلاک (مجلسی، 1382ش، ج 16: 406).
ترجمه: اگر تو نبودی افلاک را نمیآفریدم.
عملیات بینامتنی: در این باره یکی از سه معنای زیر شایان توجه است:
1ـ هدف از خلقت جهان، چیزی است که جز با وجود پیامبر(ص) تحقّق پیدا نمیکند. از دیدگاه قرآن، همهی جهان برای انسان آفریده شده است: «خَلَقَ لَکُم مَا فِی الاَرضِ جَمِیعاً» (بقره/29)، انسان نیز برای بندگی آفریده شده است: «وَ مَا خَلَقتُ الجِنَّ وَ الانسَ الا لِیَعبُدُونَ» (ذاریات/56)، حقیقت عبادت خداوند در میان انسانها محقّق نمیشود، جز با هدایت پیامبران(ع)، و از آنجا که پیامبر اکرم(ص) پیام آور دین کامل الهی است. 2ـ پیامبر(ص) میتواند تمام هدف از آفرینش جهان را در خود متجّلی سازد و آن هدف را به صورت کامل در خود محقق سازد. که بدون آن حضرت هدف از خلقت جهان به معنای تمام و کمال خود محقق نمیشد اگر چه دیگر انسانها هر یک به اندازهی مرتبهی کمالشان، آن هدف را محقّق کردهاند. 3ـ تو غرض اصلی من از خلقت جهان بودهای و دیگران را طفیلی تو خلق کردم. طبق معنای قبلی، پیامبر اکرم (ص) کسی است که هدف از آفرینش جهان را به تمام و کمال در خود محقّق ساخته است، اما برای این که پیامبر اکرم(ص) بتواند در این دنیا چنین کمالی را در خود محقّق سازد، باید همهی این جهان آفریده میشد. چنان که گذشت، بندگی انسانها جز با پیروی از دین ممکن نیست و پیامبر اکرم(ص)، این دین را آورده است. گفتنی است که امامان حافظ دین هستند و اگر پس از وفات پیامبر(ص)، امامت نبود، دین اسلام به انحراف کشیده می شد. به عبارت دیگر خداوند دین خاتم را از طریق «امامت» حفظ کرد. عبدی کوفی در این فراز از شعر خویش علت و هدف از آفرینش جهان را اهل بیت(ع) میداند، و چنین بیان میدارد که اگر ایشان نبودند نه آسمانها، نه زمین و نه هستی آفریده میشد. با دقّت و امعان نظر در این بیت متوجّه میشویم که رابطهی بینامتنی با حدیث قدسی شکل گرفته، که معنوی و از نوع نفی متوازی میباشد؛ چرا که شاعر برای بیان مقصود خویش از مضمون کلام سود برده است.
متن حاضر:
لَو لَم یَکُونُوا خَیرُ مَن وَطَا الحَصَی
هَل أَنَا مِنکُم شَرَفاً ثُمَّ عَلا
مَا قَالَ جِبرِیلُ لَهُم تَحتَ العَبَا
یُُفَاخِرُ الأَملاکَ إِذ قَالُوا بَلَی
(الأمین،1403هـ، ج9: 270)
ترجمه: اگر آنها بهترین مردم روی زمین نبودند، جبرئیل در زیر کسا به ایشان نمیگفت: آیا من از شما نیستم؟ و چون گفتند: چرا، وی به آسمانها بالا رفت و بر فرشتگان دیگر سرافرازی و افتخار کرد.
عملیات بینامتنی: با دقّت در این فراز از شعر عبدی که در مدح اهل بیت(ع)، سروده است میتوان چنین بیان کرد که وی به حدیث شریف کسا اشاره دارد. حدیثی که به بزرگداشت اهل بیت(ع) میپردازد، مخصوصاً این که یکى از رمزهاى بزرگ حدیث کساء، معرفى جایگاه والاى حضرت فاطمه زهرا(س) است. در بخشى از حدیث، زمانی که جبرئیل امین از خداوند متعال مى‌پرسد این پنج نفرى که این همه فضائل دارند و آسمان‌ها و زمین و همه‌ى موجودات به برکت وجود آن بزرگواران خلق شده، چه کسانى هستند؟ خداوند پاسخ مى‌دهد«هُمْ فاطِمَهُ وَاَبُوها وَبَعلُها وَبَنُوها»: «آنان: فاطمه، پدر، شوهر و فرزندانش هستند». این عبارت نشان دهنده‌ى جایگاه والا و شناخته شده‌ى حضرت زهرا(س) در آسمان‌ها و در میان فرشتگان الهى است. رابطهی بینامتنی شکل گرفته از نوع نفی متوازی است؛ چرا که شاعر از مضمون کلام برای بیان مقصود خویش سود برده است.