ادبیات عاشورایی و جانشینی پیامبر

دانلود پایان نامه

و زِد حُبَّهُم یا رَبَِّ فِی حَسَنَات
(دعبل،1972م: 114)
ترجمه: بعد از انجام واجبات، تنها عشق ورزیدن به خاندان نبوت و بغض ورزیدن به دشمنانشان راه رسیدن به خداست. پروردگارا! بر بصیرت و یقین من بیافزا و عشق و حب آنها (اهل بیت(ع)) را در وجودم زیاد کن.
این شاگرد مدرسه اهل بیت(ع) دوست داشتن و عشق ورزیدن به خاندان پیامبر(ص) و اهل بیت ایشان و دوری گزیدن از دشمنان قسم خوردهی ایشان را راه رسیدن به کمال و سعادت میداند و میبینیم که شاعر چگونه با تمام وجود از خداوند میخواهد که حبّ اهل بیت(ع) را در قلبش زیاد کند.
ب) رثاء اهل بیت(ع) و یارانشان
یکی دیگر از مهمترین زمینههایی که شاعران شیعی به طور گسترده دربارهی آن به سخن سرایی و شعر پرداختهاند، یادآوری مصیبت خاندان پیامبر(ص) و مرثیه سرایی برای شهداء و کشتگان آنان است. شاعران شیعه علاوه برمدح امامان(ع) و یارانشان به ذکر مظلومیتها و مصائب وارد آمده بر ایشان هم میپرداختند، بر کشتههای ایشان گریه میکردند و به خاطر حقّ غصب شدهی آنها اندوهگین بودند و اشعار رثایی سر میدادند، اشعاری که بیانگر عشق و وفای آنها نسبت به خاندان پیامبر(ص) بود. شایان ذکر است که اشعار رثایی شاعران شیعه هنگام بیان واقعهی کربلا و شهادت امام حسین(ع) و یارانش در صحرای کربلا نمود بیشتری پیدا میکند؛ چرا که واقعهی کربلا تأثیری ژرف در بیداری وجدانها داشت و سبب شکوفایی ادبیات در همهی زمینهها شد. «عبدالله نعمه» یکی از نویسندگان معاصر عرب در این باره میگوید: «جریان کربلا عاملی برای بیداری انسانها بود و این حادثهی عظیم بود که ادبیات را به سمت خلق و ابداع پیش برد و به آن رنگ و بویی تازه داد؛ چرا که حادثهی کربلا در تمام جهاتش ابداع داشت»(نعمه،1400هـ :164).
جایگاه «شعر عاشورا» در میان شعر شیعی، همچون نگینی درخشان در حلقهی ادبیات مکتبی است. ورود حماسهی کربلا به حیطهی شعر و ادب، یکی از عوامل ماندگاری و پویایی آن نهضت است؛ چرا که قالب تأثیرگذار و نافذ شعر و مرثیه، میان دلها و عاطفهها از یک سو، و حادثهی عاشورا از سوی دیگر، پیوند زده و احساسهای شیفتگان را به آن ماجرای خونین و حماسی وصل کرده است. «دیک الجن» حزن و غم شدید خود را نسبت به شهادت امام حسین (ع) و یاران ایشان در قالب شعر این گونه بیان میکند:
یَا عیـنُ فِی کَربَلا مَقَابرُ قَــد
مَقَابِــــــرٌ تَحتَهـَـا مَنَابرٌ مِــن
تَرَکنَ قَلبِـی مَقَابِرَ الکُـــربِ
عِلمٍ و حـِــلمٍ و مَنظَرٍ عجـــبِ
(دیک الجن،1412هـ: 36)
ترجمه: ای چشم! درکربلا قبرهایی است که قلبم را پر از غم و اندوه کرده است. قبرهایی که در زیر آنها سرچشمههایی از علم و حلم و بردباری خفته است.
شاعر در این قصیده چشمانش را مورد خطاب قرار میدهد و با قلبی مالامال از غم و اندوه به بیان مصائب اهل بیت(ع) در صحرای کربلا میپردازد. ادبیات عاشورایی، از غنیترین ذخیرههای فکری و احساسی شیعه است. این حماسهی کربلاست که در زبان شعری شاعران تأثیر نهاده و ادبیات رثایی و سوگ سرودههای مذهبی را غنا و اعتلایی ویژه بخشیده است .
ویژگیهای شعر شیعی
الف) استفاده از براهین عقلی در برخورد با مخالفان اهل بیت(ع)
از ویژگیهای این شعر، استفاده از براهین و استدلالات عقلی و منطقی در برخورد با غاصبان حقوق اهل بیت(ع) است. همان طور که میدانیم اندیشهی تشیّع بر پایهی اعتقاد به احقّیت و افضلیت امام علی(ع) در امر خلافت بر مسلمین و جانشینی پیامبر(ص) استوار است؛ از این رو طبیعی است که برای اثبات این عقیده با مخالفان به مقابله برخیزد و با آوردن دلیل و برهان این احقّیت را به اثبات برساند. «شاعران و سخن سرایان شیعی با زبان شعر تلاش کردند مسیری را که پیامبر(ص) در امامت و ولایت مشخص نموده بود، ترسیم کنند. آنان همواره تلاش کردند با استفاده از برهانهای عقلی و منطقی در شعرشان با به کاربردن اسلوب احتجاج از حق شیعه دفاع کنند»(کمیت،1406هـ :60-59).
از جملهی این اشعار آمیخته با براهین عقلی، بائیهی کمیت اسدی است. شاعر در این قصیده چنین میسراید:
وَ قَالُوا وَرثنَاهَا أَبَانَـا و أُمَّنـَا
یَرَونَ لَهُم حَقّاً عَلَی النَّاسِ وَاجِباً
وَ مـَا وَرَثَتهـُم ذَاکَ أُمٌّ و لا أَبُ