پایان نامه ارشد رایگان درباره هخامنشیان، دوره ساسانی، دین زرتشتی، ادیان توحیدی

جمال و کمال مطلق و برقراری پیوندی منطقی میان آسمان و زمین متجلی گشته است. مکان مقدس به عنوان مخلوق معماری مقدس مکانی است ناهمگون، برای تجلی ذات الهی و عالم برتر که زمینه حیات معنوی بشری را فراهم می آورد. این مکان نشات گرفته از منشایی معنوی است که معمار آن معنا را با بیانی مختص به همین حوزه در صورتی به نمایش می آورد که دارای صفاتی همچون مرکزیت، تقارن، سادگی و … و عناصری همچون نقطه عطف، فضای ورود و قوس به عنوان نمادی از آسمان و وملکوت است.
در تاریخ ادیان عبادتگاه ها هموراه محلی بودند برای ارتباط با خدایان و لذا کمال معماری قدسی هر یک از ادیان را می توان در معماری ابنیه عبادتگاهی آنان یافت. با توجه به تمرکز این پروژه بر چهار دین توحیدی، به منظور شناخت بیشتر و اختصاصی معماری قدسی در این ادیان، فصل بعد به بررسی اجمالی معابد آنان اختصاص خواهد یافت.
فصل پنجم
۵- عبادتگاه در ادیان توحیدی
۵-۱- مقدمه
از قدیم تا به امروز مکان‌هایی برای نیایش در نظر گرفته می‌شد که این مکان‌ها، ابتدا غارها بودند و بعدها کم‏کم به معابد، کنیسه و کلیسا تبدیل شدند. انسان‌ها از ابتدا مکانی را برای نیایش در معماری‌های خود در نظر می‌گرفتند،گرچه باید این نکته را خاطرنشان شد که با هرچه انسان‌ها متمدن‌تر شدند، از خدا هم دورتر شدند. در هر حال بشر از ابتدا دغدغه‏ی نیایش و ارتباط معنوی را داشته و همیشه در فکر ساختن مکانی برای عبادت بوده است (معصومی،۱۳۸۵، ص۴۰)
اصولاً معبد به معنای پرستشگاه است و امروزه سندها نشان می‌دهد که انسان‌ها در معابد، خدای خود را نیایش می‌کردند و همواره از او چیزی را درخواست می‌کردند. با گذشت زمان، کنیسه‌ها جایی برای عبادت یهودی‌ها شد و کلیساها مکانی برای عبادت مسیحیان و مکانی که خدا را در آن‏جا پرستش می‌کردند. بعد از کلیسا هم، مساجد مکانی برای نیایش مسلمانان بود.
تمامی این بناها در هر دوره‌ای با توجه به شرایط ساخته می‌شد، اما نکته مشترک این است که همه به سفارش کسانی ساخته می‌شدند که می‌خواستند خدا را نیایش کنند. (معصومی،۱۳۸۵، ص۴۱)
معماران، این بناها را با عظمت و شکوه هرچه تمام‏تر در دوران‏های مختلف با سبک‌های مختلف ساخته اند و معماری‌های باعظمتی که به قصد نیایش و عبادت انجام شده‌اند، نشان‏دهنده همین مساله است. کنیسه‌ها، کلیساها و معابد و مساجد، هر اندازه با عظمت و بزرگ بنا شوند، عظمت و بزرگی را بیشتر نمایان می‌کنند و خداوند را بیشتر ستایش می‌کنند. مکانی که باید در یک جای ساکت و خلوت بنا شود.
بنابراین ساختن مکانی که شایسته‏ی عبادت باشد، منجر به ساختن چنین بناهای باعظمتی شده و نیایش باعث می‌شود انسان به فکر ساختن چنین بناهایی بیفتد. البته درست است که احتمال تظاهر هم در ساختن بناهای باعظمت وجود دارد اما در حقیقت، نیت اولیه و اصلی آن، ساختن بناهایی برای ستایش و نیایش است. مکان‌هایی که برای ساختن آن‏ها از بهترین‌ها استفاده شده است که سال‌های سال دوام پیدا کنند. (معصومی،۱۳۸۵، ص۴۲)
معماری معابد کمال یافته ترین نمونه معماری قدسی در ادیان است از این رو این فصل از پژوهش به بررسی ابنیه عبادتگاهی چهار دین توحیدی اختصاص یافته، که در هر مورد به جمع بندی خصوصیات طرح معماری ابنیه پرداخت شده و نهایتا خصوصیات مشترک در معماری چهار دین توحیدی جمع آوری و ارایه ردیده است.
۵-۲- عبادتگاه زرتشتیان
۵-۲-۱- آتش
آتش نماد دین زرتشتی و سوی زرتشتیان است. (دوستخواه، ۱۳۷۱، ص۵) هر اندیشه و آرمان و نهادی برای شناساندن خود نمادی دارد و از همان زمان که آیین زرتشت پی ریزی شد، آتش نماد این کیش شد و تا به امروز هر جا که سخن از آتش و آتشکده می رود نشان از زرتشت و زرتشتی دارد. (دوستخواه ۱۳۷۷، ص۳)
آتش مقدسی که در آتشکد ها دائم بطرف آسمان صعود می کند یاداور این نکته است که روان آدمی آرمان آسمانی دارد و مانند آتش دائم بطرف بالا صعود می کند این گفته از نظر درون ذاتی صدق می کند.از نظر برون ذاتی آتش نماد زندگی است چه حرکت و زندگی زاده نور و حرارت است و مرگ رکود و فقدان حرارت. ولی آتش باید مهار شود و بطور صحیح و به میزان درست مصرف گردد و اگر نه ویرانی به بار می آورند وجهان را به نابودی می کشاند. (رضایی، ۱۳۸۱، ص۲۲)
هدف زرتشت از فراخواندن مردم به نیایش آتش آن است که آنها از اهمیتی که این عنصر زیبا و مفید در زندگیشان دارد متنبه بشوند و به آتش بصورت یک فرشته آباد کننده جهان احترام بگذارند و از آن در ویران کردن جهان سوء استفاده ننمایند.(رضایی، ۱۳۸۱، ص ۲۳) زرتشت به پیروان خود امرکرده به هنگام عبادت و سپاس پروردگار رو به نور بایستند زیرا روشنایی دلها را صفا بخشیده و جان و روان را شاد می سازد. (رضایی، ۱۳۵۸،ص۲۹۸)
۵-۲-۲- جایگاه آتشکده
به عبادتگاه زرتشتیان “آتشگاه” یا “آتشکده” می گویند. این واژه در فارسی باستان نیامده است اما در فارسی میانه به صورت ātaxš-kadag یا kadag ī ātaxš آمده است. در دین زرتشتی، رفتن به آتشکده و نیایش در آن بسیار مورد تأکید قرار گرفته است. زرتشتیان معتقدند آتشکده محلی است که دیوان راهی به درون آن ندارند و در نتیجه نیاش زرتشتیان در آن به درستی انجام خواهد پذیرفت و این امر خوشنودی امشاسپندان را به همراه خواهد داشت.(مزداپور، ۱۳۶۹، ص۱۱۲)
در باور زرتشتیان معتقد، آتشکده دارای جایگاه ویژه ای است. آنها نمازهای پنج‏گانه و اعمال مذهبی را در آنجا انجام می‏دهند. آنان همچنین بر این باورند که اگر کسی سه بار در روز به آتشکده برود و دعای آتش را بخواند صاحب ثروت و فضیلت میگردد. البته توجه به آتشکده‏ها در مراسم و جشن‏های ویژه ای همانند گاهنبار بیشتر بوده است.(کریستین سن،۱۳۱۷،ص۱۰۹)
در کنار آتشکده، محلی برای برگزاری جشن های ملی و مذهبی همچون مهرگان، سده و نوروز بوده است. (مولتون ،۱۳۸۴،ص ۱۸۴) آتشکده علاوه بر آن که محلی برای پرستش بوده، کارکردهای دیگری نیز داشته است. آتشکده ها گاهی نقش محلی برای قضاوت را هم داشته اند و از آنجا که زرتشتیان، ایزد مهر را مسئول رسیدگی به اعمال آدمی می دانند به آتشکده ها دار یا دَر مهر نیز می گویند. در گذشته طبابت هم در آتشکده انجام می گرفت. آتشکده ها به نوعی مدارس علمیه نیز بودند و دروس دینی در آنها تدریس می شده است. علاوه بر تمامی این ها آتشکده ها محل نگهداری غنائم و هدایا وبیت المال و موقوفات بوده است. (اوشیدری،۱۳۷۹،صص ۱۱و۱۲)
۵-۲-۳- تاریخچه آتشکده
برخی ایران شناسان شکل گیری و تأسیس آتشکده را به زمان هخامنشیان مربوط می‏دانند.(بویس۴۷،۱۹۸۶،ص۴۱۳) در اوستا نامی از آتشکده به میان نیامده است اما در کتاب وندیداد به معبد آتش اشاره شده. تصریح به نام آتشکده در دوره ساسانیان بیشتر و شفاف تر صورت پذیرفته است که “کرتیر” در کتیبه خود به روشنی از آن نام می‏برد. برخی بر این باورند که بنای آتشکده ها واکنشی بود به ساخت و ساز معابد برای ایزدان گوناگون در دوره هخامنشیان و یا اینکه لااقل به تقلید از اقوام دیگر ساخته شد.(کریستین سن،۱۳۱۷،ص۱۰۳)
اشارت به آتشکده در دوره ی پارتیان بیشتر به چشم می خورد. آتشکده ها نه تنها در ایران بلکه در بسیاری از مناطق اطراف نیز وجود داشته اند. استرابون می نویسد: «در “کاپادوکیه” طایفه ی مغان که آتش فروزان خوانده می‏شوند بسیارند… آتشکده ها دارند. محوطه ای وسیع که در میان آن محرابی نهاده اند …». ( بویس،۱۳۷۶،ص۳۴۹)
همچنین “کرتیر” در کتیبه اش از آتشگاه هائی سخن می گوید که وی کار آنها را سروسامان داده است. ( بویس،۱۳۷۶،ص۳۳۵) خلاصه آنکه منابع درباره ی وجود آتشکده در زمان هخامنشیان بسیار کم است اما از اشارات فراوانی که به آتشکده های بعد از هخامنشیان شده است می‏توان حدس زد که آتشکده ها در زمان هخامنشیان در حال شکل گیری بوده اند. ( بویس،۱۳۷۶،ص۳۲۵)
۵-۲-۴- معماری آتشکده
از آنجا که در نزد زرتشتیان آتش عنصری مقدس بوده است فلذا نگاهداری و مواظبت از آن شرایط خاصی را می طلبیده است. در متون زرتشتی دمیده شدن نفس انسان بر آتش بسیار مورد مذمت قرار گرفته است و نیایش کننده باید به هنگام نیایش نوعی دهان بنداستفاده کند تا مبادا نفس او آتش را آلوده کند. تنها موبدان به نزد آتش می روند و مردم عادی حق ورود به حریم آتش را ندارند. مسئله دیگر ممنوع بودن تابش نور خورشید بر آتش است و به همین خاطر، زرتشتیان آتشکده ها را به گونه ای می‏سازند که آتش در فضائی تاریک و بر روی یک آتشدان قرار دارد.(کریستین سن،۱۳۱۷،ص۱۰۲)
عبادتگاه های زرتشتیان بر حسب مورد و متاثر از دیدگاه های مذهبی نسبتا متفاوت حاکمان زمان، اشکال متفاوتی را پیدا می کردند. بعضی از آن ها که دارای موقعیت برجسته ای بوده در سطح منطقه و یا حتی کشور عمل می کرده اند و زائرین از گوشه و کنار کشور جهت شرکت در مراسم نیایشی آن ها می آمدند که بالطبع به صورت مجموعه های بزرگی در می آمدند و شامل فضاهای متنوعی می گشتند. کما اینکه مجموعه هایی که در اواخر دوران پیش از اسلام ساخته می شدند علاوه بر بخش های مذهبی مورد لزوم مثل نیایشگاه، سالن تجمع، محل نگه داری آتش، محل سکونت موبدان و خادمین، شامل بخش های دیگری از جمله کتابخانه، کارگاه های حل و فصل اختلافات، مراکز آموزش موبدان، زائر سرا و بخش های اداری، محل های نگهداری اسناد دولتی و کاخ های مخص سکونت سلاطین و لشکریان و درباریان و … می شده اند. ( گدار ، ۱۳۶۵)
بناهای دیگری نیز بودند که تنها جنبه نیایشی داشتند و در محله و روستا کار می کردند.
شکل و فرم کلی بناهایی که تنها جنبه نیایش داشتند همگی شبیه بوده و از یک ایده کلی پیروی می کردهاند. بناهایی هم که بدان ها اضافه می گردید. بسیار مختصر بوده و مختص موبدان و خادمین آتشکده و یا بنایی فرعی و محفوظ تر جهت نگهداری آتش بوده، به این معنی که چهارطاق اصلی محل نیایش عمومی بوده و این قسمت جهت حفاظت و نگهداری دائمی آتش بوده است. ( گدار ، ۱۳۶۵)
شکل اصلی آنان هم گنبدی بوده که بر روی سکنجهایی (فیلپوش) که آن سکنجها نیز خود روی چهار طاقی نهاده شده و گاهی راهرویی حفاظ مانند. معبد درونی را احاطه ی کند ( گدار ، ۱۳۶۵)
معماری آتشکده های دوره ساسانیان به صورت یک بنای چهار ضلعی گنبد دار بوده است که آن را چهار ستون نگاه می داشته اند برخی از این گنبدها با آجر و ردیفی از سنگ بوده اند و بقایای آنها تا به امروز نیز وجود دارد. این بناها بنام چهار طاقی نیز معروف هستند. در “کریستین سن” در وصف آتشکده ها می گوید: «شکل همه آتشکده ها در همه جا تقریباً یکسان بوده است. آتشگاه در وسط آتشکده قرار داشته و هر آتشکده هشت درگاه و چند اتاق هشت ضلعی داشته است و نمونه آن بنا ها هم اکنون در شهر یزد آشکار است.» .(کریستین

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   منبع مقاله درمورد زنان مسلمان، امام صادق، دوران جاهلیت

دیدگاهتان را بنویسید