مؤلفه ها و ابعاد نظریه سرمایه اجتماعی

نظریه سرمایه اجتماعی

برخی دیگر از نظریه پردازان به نوع دیگری از سرمایه تحت عنوان سرمایه اجتماعی، اشـاره کرده اند. در حالی که سرمایه انسانی جنبه خصوصی و فردی دارد، سرمایه اجتماعی مربوط به روابط بین افراد و گروه ها است. به عبارت دیگر سرمایه اجتماعی بیانگر قابلیت اعتماد بین افراد، گروه ها، دولت، مردم و … است (سوری و دیگران، 1386). بوردیو یکی از نظریه پردازان معروف، سرمایه اجتماعی را یکی از اشکال سرمایه می داند. به نظر بوردیو، سرمایه سه شکل بنیادی دارد؛ سرمایه اقتصادی، سرمایه فرهنگی و سرمایه اجتماعی (رحمانی و دیگران، 1386). از منظر بوردیو، سرمایه اجتماعی به ارتباطات و مشارکت اعضای یک سازمان تـوجه دارد و می تواند به عنوان ابزاری برای رسیدن به سرمایه های اقتصادی باشد (صالحی امیری، 1387).

سرمایه اجتماعی به پیوندها و ارتباطات میان اعضای یک شبکه به عنوان یک منبع با ارزش اشاره دارد؛ زیرا این ارتباطات با خلق هنجارها و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف می شوند. به عبارت دیگر، سرمایه اجتماعی در پرتو ارتباطات متقابل، باعث نزدیکی انسان ها به یکدیگر شده و همکاری را تسهیل می نماید (صالحی امیری، 1387).

فوکویا (1995) سرمایه اجتماعی را توانایی افراد برای کار کردن با یکدیگر به منظور دستیابی به اهداف مشترک در گروه ها و سازمانها می داند. فرانسیس (2002) نیز معتقد است که سرمایه اجتماعی را می توان حاصل پدیده های اعتماد متقابل، تعامل اجتماعی متقابل، کار گروهی، احساس هویت جمعی و گروهی، احساس وجود تصویری مشترک از آینده و کار گروهی در یک سیستم اجتماعی دانست (الوانی و دیگران، 1386).

هر چند گسترش و کاربرد مفهوم سرمایه اجتماعی در متون علمی و پژوهشی و اسناد مربوط به سیاستگذاری ها و برنامه ریزی های توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در کشورهای مختلف تازگی دارد؛ ولی می توان گفت توجه نظریه پردازان توسعه به سرمایه اجتماعی، از نشانه های تحول در نظریه های توسعه است که شاید بتوان به وجوهی از آن اشاره کرد.

  • خروج از دایره یکسو نگری های اقتصادی و مادی توسعه و ورود به مرحله ای نو از توجه دادن به ابعاد غیر اقتصادی توسعه؛
  • گسترش دامنه شمولیت سرمایه و افزودن شدن سرمایه اجتماعی به زمره سرمایه های که تاکنون محدود به سرمایه های فیزیکی، مالی و انسانی بوده است؛
  • جهت یابی نگاه ها از فرد محوری در توسعه به روابط اجتماعی؛
  • حرکت تدریجی از اندازه گیری کمی اجتماعی به اندازه گیری کیفی؛
  • هماهنگ شدن روابط اقتصادی با دیگر حوزه های علوم اجتماعی؛ (نقل از صالحی امیری، 1387).
این مطلب مشابه را هم بخوانید :   اهمیت علوم انسانی و لزوم بومی کردن و توجه به آموزه های اسلامی در آن

 

2-3-1- مؤلفه ها و ابعاد نظریه سرمایه اجتماعی

پژوهشگران عناصر اصلی سرمایه اجتماعی را شامل اعتماد و همکاری، صداقت، وجدان کاری، مشارکت و ایجاد ارتباط معقول با دیگران، مسؤلیت پذیری، احترام متقابل و تلاش برای انجام کار مولد، ارزش مداری و کارآمدی، صداقت، داشتن صراحت در تبادل نظر و دادن اطلاعات، داشتن مهارت و دانش در زمینه فنی و روابط انسانی، کارگروهی، تعهد و پاسخگویی میدانند (نیکومرام و دیگران، 1387).

ناهالپیت و گوشال با رویکرد سازمانی جنبه های مختلف سرمایه اجتماعی را در سه طبقه جای می دهند: جنبه شناختی، رابطه ای و ساختاری

جنبه شناختی سرمایه اجتماعی شامل تلاش به منظور ایجاد ارزش ها و چشم انداز سازمانی مشترک است. معیارهای اندازه گیری این بعد شامل وجود ارزش های و اهداف مشترک، شناخت و همکاری براساس کدها و حکایات مشترک است. (قلیچ لی و دیگران، 1385). از نظر ناهاپیت و گوشال (1998)، بعد شناختی سرمایه اجتماعی به آن منابعی اطلاق می شود که اظهارات، برداشت ها و سیستم های معانی مشترک در بین اعضای گروه را فراهم می کنند (الوانی و دیگران، 1386).

جنبه رابطه ای سرمایه اجتماعی نشانگر اعتماد، تعهدات و هویت مشترک بین افراد سازمانی است. در این جنبه از سرمایه اجتماعی، سازمان بر روی مهارتها و شایستگی های چون روابط مبتنی بر صداقت و اعتماد متقابل، همکاری به عنوان یک الزام، وجود کار تیمی، انتقاد پذیری، تعهد به اهداف تاکید می کند. سرانجام در بعد ساختاری سرمایه اجتماعی بحث از ساختارمند بودن ارتباطات کاری است. برای اندازه گیری این بعد، مؤلفه های چون روابط شخصی گرم، ارتباطات کاری خوب و زیاد و ساختار ارتباطی تسهیل کننده منظور می شود (قلیچ لی و دیگران، 1385). بعضی از پژوهشگران بر این باورند که لایه ساختاری به قابلیتها و توانمندیهای فرد جهت پدید آوردن ارتباط مربوط می شود. ابعاد ارتباط نیز به پیوند افراد به یکدیگر نظیر تعامل، همکاری و اعتماد مربوط می شود. همچنین مبادله اطلاعات، شناسایی موضوع، اداره امور، بحث در خصوص حل و فصل مسائل و مشکلات مورد نظر ابعاد دیگر سرمایه اجتماعی از دید آنهاست (نیکو مرام و دیگران، 1387).

به طور کلی روح حاکم بر سرمایه اجتماعی با مجموعه ای از ارزش ها و هنجارها انطباق دارد که بر روند فعالیت های اقتصادی و اجتماعی جامعه مؤثر هستند. اعتماد، تعهد، وجدان کاری و کار گروهی نمونه ای از این موارد است (صالحی امیری، 1387).