تحقیق درباره مشروعیّت تقیّه از نظر علمای امامیّه و اهل سنّت و مشروعیّت تقیّه از نظر علمای امامیّه

بیان های مختلفی در رابطه با دلیل عقل ارائه شده است که در ذیل به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.
1- دفع ضرر
Widget not in any sidebars

برخی دلیل عقل را چنین تقریر کرده‌اند:
فقد قضی العقل بجواز دفع الضرر بها ( ای بالتقیّه) بل بلزومه و اتّفق علیها جمیع العقلاء
عقل به جواز، بلکه به لزوم دفع ضرر به وسیله تقیّه حکم می کند و عاقلان بر آن اتفاق نظر دارند. در این عبارت، نویسنده ابتدا از حکم عقل به جواز یا لزوم دفع ضرر سخن به میان آورد. و سپس به سیره عقلا تمسک نموده است. که به نظر می‌آید عقل به طور مطلق چنین حکمی ندارد. زیرا در این صورت مسائلی همانند جهاد، فداکاری در راه دین و وطن، پرداخت مال در امور خیریه و… کارهای غیر عقلی یا سفیهانه خواهد بود با این که عقل به جهت مصلحتی بالاتر با جواز یا حتی لزوم چنین مواردی حکم می نماید.
بله اگر منظور وی آن باشد که هنگام بروز ضرر از نواحی مختلف، عقل مقدار ضررها را سنجیده، سپس برای دفع ضرر بیش‌تر به تحمل ضرر کم‌تر حکم می‌کند، کلام وجیهی خواهد بود.
2- تقدیم اهم بر مهم
برخی دلیل عقل را بر اساس «تقدیم اهم بر مهم» بیان داشته و گفته‌اند:
کل ذلک ( ای الجاء الی التقیّه فی موارد حفظ النفس و ما یتعلق بها) مقتبس من حکم العقل بتقدیم الاهمّ علی المهم اذا دار الامر بینها
موارد پناه بردن به تقیّه برای حفظ جان و متعلقات آن (مانند حفظ مال، آبرو، …) از حکم عقل به مقدم داشتن امر مهم‌تر بر مهم، اقتباس شده است.
و یکی دیگر از نویسندگان در تقریر این دلیل می‌نویسد:
انّ العقل یری ان احکام الدین انما شرعت لسعاده الانسان فی حیاته الی الابد فاذا کانت هذه السّعاده و ادامه الاحکام متوقفه علی التقیّه و الاخفاء عن الاعداء فی فتره من الزمن فالعقل یستقل بالحکم بحسن التقیّه تقدیماً للاهمّ علی المهم
عقل احکام دین را تشریع شده برای خوشبختی ابدی انسان‌ می‌داند اما اگر این خوش‌بختی و ادامه انجام احکام در پاره‌ای از زمان‌ها بر تقیّه و مخفی کردن احکام از دشمنان متوقف باشد، عقل به جهت تقدیم امر مهم‌تر بر مهم، به تنهایی به حسن تقیّه حکم می‌نماید. با توجه به این عبارات می‌توان نتیجه گرفت که هرگاه مکلّف دارای دو وظیفه فعلی باشد. که به هر جهت نتوان هر دو را انجام دهد. باید بین آن دو، مصلحت سنجی نماید. و آن وظیفه‌ای را به انجام برساند که دارای مصلحت بیش‌‌تری باشد. یعنی اهم را انجام داده و مهم را ترک کند که اصطلاحا از آن به «تقدیم اهم بر مهم در هنگام تزاحم» تعبیر می‌کنند.
بر همین اساس، هنگام تقیّه نیز وقتی مکلّف بین دو وظیفه حفظ جان و انجام دادن احکام یا ابراز معتقدات سرگردان شود، عقل او را به انجام وظیفه مهم‌تر راه‌نمایی می کند.
4- سیره متشرعه
یکی از ادلّه مشروعیّت تقیّه سیره متشرعه در طول تاریخ است… که همواره به تقیّه عمل کرده‌اند. و به یقین این سیره کاشف از ارشاد و راهنمایی ائمه ♣ و دستورات ایشان بوده، است. و در غیر این صورت، سیره‌ای در میان متشرعه محقق نمی‌شد.
مشروعیّت تقیّه از نظر علمای امامیّه و اهل سنّت
هر چند تقیّه شیوه‌ای عقلایی و فراگیر است و هیچ عاقلی با جواز آن برای حفظ جان، مخالف نیست. اما در موجبات، اهداف، موارد و احکام آن میان علمای شیعه و سنّی اختلاف است.
الف) مشروعیّت تقیّه از نظر علمای امامیّه
مشروعیّت تقیّه ( در شرایط خاص) از دیدگاه علمای امامیّه اجماعی است. که در این‌جا دیدگاه چند تن از علما در رابطه با مشروعیّت تقیّه را نقل می‌کنیم.
1- شیخ صدوق ◙ ( متوفای 381ه) می نویسد: